ਕਾਂਡ 7 : ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। - ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ

ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁੱਖਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੜਾਕੇ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਲੋਕ ਭੈਅ ਖਾਂਦੇ। ਕਲੇਸ਼ ਗਲ਼ ਪੈਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਛੇਤੀ ਕੀਤੇ ਕੋਈ ਹਰ ਕੌਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦਾ।
ਜਦ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਡੋਲੀ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ-ਕੱਤਰੀਆਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ;
-''ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਨੀ ਬੰਨੇ ਦੀਏ ਮਾਏ, ਬੰਨਾਂ ਬੰਨੀਂ ਬਾਰ ਖੜ੍ਹੇ...!"
-''ਸੁੱਖਾਂ ਸੁਖਦੀ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਨ ਆਏ, ਬੰਨਾਂ ਬੰਨੀਂ ਬਾਰ ਖੜ੍ਹੇ....!!"
ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਕੇ ਪੀਤਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਹਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਵਧਾਈਆਂ ਹਰ ਕੁਰੇ...! ਸੋਹਣੀ ਸੁਣੱਖੀ ਨੂੰਹ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਘਰ ਮਿਲ਼ਿਐ...!"
-''ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਾਲ਼ ਘਰ ਭਰ'ਤਾ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਤੇਰਾ, ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਕਸਰ ਨੀ ਛੱਡੀ!"
-''ਨੂੰਹ ਨਾਲ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੀਂ...! ਐਹੋ ਜੇ ਅੰਗ-ਸਾਕ ਕਿਛਮਤ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਦੇ ਐ...!"
ਔਰਤਾਂ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹਰ ਕੌਰ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਚੁੱਪ ਧਾਰੀ ਫ਼ਿਰਦੀ ਸੀ।
-''ਦੇਖ ਮੇਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਮੱਤਾਂ ਦਿੰਦੀਐਂ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੀਆਂ ਰੰਨਾਂ...! ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਲ਼ੀਆਂ ਈ ਸਿਆਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਐਂ...!" ਉਸ ਨੇ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭੜ੍ਹਾਸ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੂੰਹੋਂ ਚੁੱਪ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੰਦੇ ਦਾਰੂ ਝੋਈ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਗੇਜਾ ਲਾਹਣ ਪੀ ਕੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ''ਮੰਤਰੀ" ਬਣਿਆਂ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨੀਲਾ ਕੁੜਤਾ, ਗੁਲਾਬੀ ਚਾਦਰਾ ਅਤੇ ਖੱਟੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਖਿੱਲਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਰੋਹੀ 'ਚ ਗੁਆਚੀ ਭੇਡ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
-''ਗੇਜਿਆ ਦਾਰੂ ਬੜੀ ਖੱਟਰ ਐ ਬਈ...! ਧਰਮ 'ਨਾ ਅੰਦਰ ਖੌਰੂ ਪੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਐ...!" ਮਾਮਾ ਬੋਲਿਆ।
-''ਮੈਂ ਤੇ ਜੋਗੇ ਬਾਈ ਨੇ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾ' ਕੱਢੀ ਐ ਮਾਮਾ...! ਐਨ੍ਹ ਪੂਰਾ ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ ਪਾ ਕੇ..! ਗਿਣਦੀ ਜਾਂਦੀ ਐ ਨ੍ਹਾਂ ਗੰਡੇ..?" ਦਾਰੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣ ਕੇ ਗੇਜੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਗਜ ਚੌੜੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
    -''ਗੇਜਾ ਆਪ ਕਿਹੜਾ ਘੱਟ ਐ..? ਆਪ ਵੀ ਨਹਿੰਗਾਂ ਦੇ ਬਰਛੇ ਵਰਗੈ...! ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤਾ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵਿਚ ਦੀ ਨਿਕਲ਼ਦੈ...!" ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨ ਬੋਲਿਆ।
-''ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬੰਦਾ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਡਰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਮੂਤ ਨੀ ਉਲੰਘਦਾ, ਸਰਦਾਰਾ...!" ਗੇਜਾ ਤੋਤਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਦਾਰੂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਗਰੜਪੌਂਕ ਬਣਿਆਂ ਬੈਠਾ ਸੀ।
-''ਬੜਾ ਪ੍ਰੇਮ ਐਂ ਇਹਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੋਗੇ ਦਾ...! ਸੀਰੀ ਮਾਲਕ ਆਲ਼ਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਈ ਨੀ, ਭਰਾਂਵਾਂ ਆਲ਼ਾ ਨਾਤੈ...!" ਮਾਮਾ ਬੋਲਿਆ।
-''ਰੱਬ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਰੱਖੇ...!"
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ। ਪਰ ਹਰ ਕੌਰ ਦਾ ਘੁੱਟੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਕਦੇ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਨਾ ਆਈ।
ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤੇ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਆ ਗਿਆ।
ਹਰ ਕੌਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੋਲ਼ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੂਤ ਉਟੇਰ ਰਹੀ ਸੀ।
-''ਅਨੂਪ ਕੁਰੇ...!"
-''ਹਾਂ ਬੀਜੀ...?"
-''ਚਾਹ ਬਣਾ ਪੁੱਤ, ਦੇਖ ਤੇਰਾ ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਆਇਐ...!"
-''ਬਣਾਉਨੀ ਆਂ ਬੀਜੀ...!"
-''ਖੁਸ਼ ਐਂ ਹਰ ਕੁਰੇ...?"
-''ਅਜੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਈ ਆਂ...!"
-''ਨੂੰਹ ਤੰਗ ਫ਼ੰਗ ਤਾਂ ਨੀ ਕਰਦੀ...?"
-''ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਫੰਗ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਰਨੈਂ..? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੀਓ-ਜੀਅ ਨੂੰ ਸੂਈ ਦੇ ਨੱਕੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਐਂ...!"
-''ਬਖਸ਼ ਮਾਲਕਾ..!" ਉਸ ਨੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ, ''ਬਾਹਲ਼ਾ ਵੀ ਨੱਕੇ 'ਚੋਂ ਨਾ ਕੱਢ...! ਪੋਤੇ ਤੈਨੂੰ ਏਸੇ ਨੂੰਹ ਨੇ ਦੇਣੇ ਐਂ...! ਪੋਤੇ ਦੇਣ ਆਲ਼ੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਲੋਕ 'ਚੋਂ ਨੀ ਆ ਜਾਣੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਾਰੀਦਾ ਨੀ ਹੁੰਦਾ..! ਬਾਕੀ ਤੂੰ ਆਪ ਈ ਸਿਆਣੀ ਐਂ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਾਂ ਜੱਗ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਨੀ ਸਕਦਾ..!" ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਹੱਡ 'ਤੇ ਮਾਰੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਤੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਝੇਡ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ..! ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਹੋਣ ਆਲ਼ੈ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨਾ ਜੰਮ ਕੇ ਧਰਦੇ...?"
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ।
-''ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਜੀ...!"
-''ਸਾਸਰੀਕਾਲ ਭਾਈ...! ਠੀਕ ਐਂ...?"
-''ਹਾਂ ਜੀ ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਜੀ...!"
-''ਪੋਤਾ ਦੇ-ਦੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਐਤਕੀਂ, ਖਰਸ ਪਏ ਬੋਤੇ ਮਾਂਗੂੰ ਬਾਹਲ਼ੇ ਢਿੱਲੇ ਜੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕਰੀ ਫ਼ਿਰਦੀ ਐ...!"
-''ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਮੈਥੋਂ ਖੌਂਸੜੇ ਨਾ ਖਾਲੀਂ...!"
-''ਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਐ...?" ਉਸ ਨੇ ਚਾਹ ਦੇ ਗਿਲਾਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਲਿਆ, ''ਪੋਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਈ ਕੀਤੀ ਐ..! ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਰੱਬ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਜਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਗਾਲ਼ਾਂ ਈ ਕੱਢਣੀਐਂ..!"
-''ਅੱਜ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆਇਐਂ...?" ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
-''ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨੀ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ...?"
-''ਆਹੋ...!"
-''ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਮੁੰਡਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ...!"
-''ਬੂਹ ਮੈਂ ਮਰਜਾਂ...!" ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਦਰਦ ਮੰਨਿਆਂ, ''ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਧੀ ਪੁੱਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ..! ਤੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਚੱਜ ਦੀ ਖਬਰ ਨੀ ਦਿੰਦਾ..! ਬੱਸ ਤਬਾਹੀ ਆਲ਼ੇ ਕਹਾਣੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਨੈਂ...!"
-''ਮੈਂ ਆਬਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਥੋੜ੍ਹੋ ਸੁਣਾਈ ਜਾਨੈਂ...? ਜੋ ਬੀਤਦੀ ਐ ਉਹ ਸੁਣਾਉਨੈਂ....! ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਹਰ ਕੁਰੇ...? ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜੀ ਪੋਤੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਰੁਆਤੀ...! ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਅੱਖ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਨੀ ਸੀ ਹੋਈ...!" ਮਹਿੰਗਾ ਸਿਉਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ......
.............ਜਦ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤ ਜੈਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ''ਕਾਕਿਆਂ" ਨੂੰ ਜਿਪਸੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁਲਿਟ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਦੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਾਉਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਚੀਸ ਵੀ ਉਠਦੀ, ''ਕਾਸ਼! ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਉ ਵਾਂਗੂੰ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ...!"  ਉਹ ਪੱਠੇ ਵੱਢਦਾ ਹੱਥ ਵਾਲ਼ੀ ਦਾਤੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਕੇ ਸੜਕ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਜੈਲਦਾਰ ਦੇ ਅਮੀਰ 'ਕਾਕੇ' ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਕੋਈ ''ਸ਼ੋਸ਼ਾ" ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਹਥਿਆਰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਸ਼ਨੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਟਰੈਕਟਰ ਉਪਰ ਲੱਗੀ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ''ਫ਼ੁੱਲ" ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਲਵਾਨੀ ਗੇੜਾ ਦਿੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਸ਼ੇਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੰਡੀਹਰ ਝੁਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।
-''ਚੋਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖੀਏ ਪੁੱਤ...! ਚੋਰ ਦੇ ਲਿਵਤਰੇ ਪੈਂਦੇ ਦੇਖੀਏ..!! ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਧ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦੈ..!" ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਾਪੂ ਅਸਮਾਨੀਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲ਼ਝਦੇ ਜਾਂਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ।
-''ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਬਾਪੂ..! ਆ ਲੈਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਵੀ ਦਿਨ, ਜੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿਨ ਫ਼ੇਰੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ਼ੋਂ ਉਚੀ ਕੋਠੀ ਪਾ ਕੇ ਦਿਖਾਊਂਗਾ..!"
-''ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਅਰਗੀ ਰੀਸ ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਪੁੱਤ, ਨੀਂਦ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਆਉਂਦੀ ਐ..! ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਗਏ; ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥ ਨ ਜਾਈ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਆਪ ਖੁਆਏ ਕਰਤਾ ਖੁਸਿ ਲਏ ਚੰਗਿਆਈ॥" ਪਰ ਬੱਗੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲ਼ੇ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜੁਆਨ ਹੁੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਪੱਲੇ ਘੱਟ ਹੀ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਘੋਲ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਸੀਰੀ ਜੈਬਾ ਗੋਡੇ-ਗੋਡੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕਣਕ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ।
-''ਪਾੜ੍ਹਿਆ, ਵਿਆਹ-ਵੂਹ ਕਦੋਂ ਦਿਖਾਉਣੈਂ..?" ਨੱਕਾ ਮੋੜਦੇ ਜੈਬੇ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਚਾਣਚੱਕ ਛੇੜਿਆ।
-''ਵੇਲ਼ਾ ਤਾਂ ਆਬਦਾ ਨੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਅਗਲੀ ਨੂੰ ਕੀ ਪੀਂਘ ਝੁਟਾ ਦਿਆਂਗੇ..?"
-''ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀਏਂ ਨੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਹੱਟੀ ਵਾਰਨ ਜਾਂਦੇ..? ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ 'ਸੀਰ' ਵਾਰ ਦਿਆਂਗੇ ਪਾੜ੍ਹਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਜੀ ਐ ਝੋਕ ਕੇ ਦੇਖ ਲਈਂ, ਆਪਾਂ ਕਿਹੜਾ ਭਾਨੋਂ ਨੂੰ ਤੁੰਗਲ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੇਣੇ ਐਂ..?"
-''...................।" ਪ੍ਰੀਤ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
-''ਯਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੱਲੂ-ਪੰਜੂ ਨਾ ਸਮਝ..! ਤੇਰੇ ਘਰ ਦਾ ਨੂਣ ਖਾਧੈ, ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ, ਜਾਹ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸੀਰ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨੀ ਲੈਂਦਾ..!"
-''..............।" ਪ੍ਰੀਤ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੈਬੇ ਦੀ ਦਰਿਆ-ਦਿਲੀ ਦਾ ਵੀ ਕਾਇਲ ਸੀ। ਜੈਬਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 'ਕੱਲੀ ਜਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਦੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੀਰੀ ਆ ਰਲ਼ਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਾਲ਼ ਨਿਭਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਜੇ ਜੇਬੋਂ ਨੰਗ ਐਂ, ਨੀਤ ਦੇ ਨੰਗ ਨੀ ਛੋਟੇ ਭਾਈ..! ਯਾਰ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇਂ ਸੁਹਾਗੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਟਲੀਂ, ਸੀਅ ਨੀ ਕਰੂੰਗਾ...!" ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਹੱਥ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ। ਛਾਤੀ ਛੱਜ ਵਾਂਗ ਖੜਕੀ।
-''ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ..!"
-''ਬੋਲ..?"
-''ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਨੈ ਬਾਹਰ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮਨਾ...!"
-''ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਐ, ਬਾਹਰ ਦੀ ਝਾਕ ਨਾ ਰੱਖੀਏ, ਘਰ ਅੱਧੀ ਚੰਗੀ..!"
-''ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕੰਮ ਕਿਹੈ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਬਾਈ..?"
-''ਆਬਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਫ਼ੇਰ ਤਾਏ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਮਨਾਲਾਂਗੇ..!"
-''ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਤਸੀਲਦਾਰ ਲੱਗ ਜਾਣੈ..? ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਈ ਨੱਕੇ ਮੋੜਨੇ ਐਂ...!"
-''..............।" ਸਿਰੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣ ਕੇ ਜੈਬਾ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰੀਤ ਚੱਲਦੀ ਮੋਟਰ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੈਬਾ ਕਿਆਰੇ ਦਾ ਸਿਰਾ ਦੇਖਣ ਤੁਰਾ ਪਿਆ।
-''ਓਏ ਤੂੰ ਕਿੱਧਰੋਂ ਭੱਜਿਆ ਆਉਨੈਂ ਬਰੀ ਦਿਆ ਤਿਔਰਾ..?" ਜੈਬੇ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਕਿਆਰੋ-ਕਿਆਰੀ ਭੱਜਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਪ੍ਰੀਤ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਲ਼ੇ ਆਏ ਐ, ਉਹਨੂੰ ਘਰੇ ਸੱਦਿਐ...!"
-''ਓਹ ਬੱਲੇ ਭਤੀਜ...! ਕਿੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਐ, ਆ ਤੈਨੂੰ ਗੁੜ ਖੁਆਵਾਂ..!" ਜੈਬਾ ਜੁਆਕ ਨੂੰ ਮੋਟਰ ਵਾਲ਼ੀ ਕੋਠੜੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਤੁਰਿਆ।
ਤੌੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘੁਲ੍ਹਾੜੀ ਵਾਲ਼ਾ ਗੁੜ ਕੱਢ ਕੇ ਜੈਬੇ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ।
-''ਲੈ ਕਰ ਮੂੰਹ ਮਿੱਠਾ, ਕਿੱਡੀ ਵਧੀਆ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਐ ਭਤੀਜ ਤੂੰ..!"
-''ਘਰ ਦਾ ਗੁੜ ਖੁਆ ਕੇ ਜੁਆਕ ਨੂੰ ਮੋਕ ਨਾ ਲਾਅਦੀਂ ਬਾਈ..!"
-''ਓਏ ਕੁਛ ਨੀ ਹੁੰਦਾ ਜੱਟ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਕਿੱਧਰੇ ਨੀ ਲੱਗਦੀ ਇਹਨੂੰ ਮੋਕ..! ਇਹਨੇ ਤਾਂ ਖ਼ਬਰ ਈ ਬੱਤੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਿੱਤੀ ਐ, ਚੱਕ ਪੁੱਤ, ਖਾਅ ਤੇ ਕੱਢ ਕੁੱਖਾਂ..!"
-''ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇ ਬਾਈ..? ਅਸੀਂ ਵੀ ਭੋਰਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਲਈਏ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਬੋਲਿਆ।
-''ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਤੇ ਘਰੇ ਚੱਲ, ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਲ਼ੇ ਆਏ ਐ..! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਹਿਗੇ, ਜਿਹੋ ਜੇ ਸੀਗੇ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਬੀਲਦਾਰਾਂ 'ਚ ਬਹਿੰਦਾ ਹੋ..!" ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਜੈਬੇ ਦੇ ਗੋਡੇ ਫ਼ੜ ਲਏ, ''ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਅ...! ਮੈਂ ਨੀ ਅਜੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ..!"
-''ਤੂੰ ਕਮਲ਼ ਨਾ ਮਾਰ..! ਜਾਹ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ, ਤੇ ਚੱਲ..!" ਜੈਬੇ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਵਾਲ਼ੀ ਕਹੀ ਫ਼ੜ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ''ਵਿਹੜੇ ਆਇਆ ਚਾਨਣ ਨੀ ਧੱਕੀਦਾ..!"
-''ਯਾਰ ਬਾਈ, ਆਪ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਣ-ਪੱਤਣ ਲੱਗੇ ਨੀ, ਅਗਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰ ਦਿਆਂਗੇ..!"
-''ਸੋਚੀਂ ਪਿਆ, ਤੇ ਬੰਦਾ ਗਿਆ..! ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਖੱਬਾ ਨਾ ਦੇਖ, ਚੱਲ..!" ਜੈਬੇ ਨੇ ਮੋਟਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ।
ਧੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਸੋਹਣੇ ਸੁਣੱਖੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਸਾਰ ਹੀ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਮੁਨੱਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ।
-''ਮੈਂ ਵਿਆਹ-ਵੂਹ ਕੋਈ ਨੀ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣੈਂ..!" ਉਸ ਨੇ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸੁੰਘ ਗਿਆ। ਕਈ ਦਿਨ ''ਘੈਂਸ-ਘੈਂਸ" ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ''ਤੂੰ ਇੱਕ ਆਰੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈ ਪੁੱਤ, ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਮੇਰਾ ਕੰਮ, ਮੈਂ ਤੋਰੂੰ ਤੈਨੂੰ ਬਾਹਰ...!"
-''..................।" ਪ੍ਰੀਤ ਚੁੱਪ ਸੀ।
-''ਨਾਲ਼ੇ ਤੇਰਾ ਸਹੁਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਜੀਅ ਕਨੇਡੇ ਐ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਮੱਦਤ ਵੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ..!" ਆਖਣ 'ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਵੇਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਸਿਰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਗਈ।
ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ।
ਲਗਰ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਪੁਨੀਤ, ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਹਮਸਫ਼ਰ ਬਣ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਸੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਧੁਆਂਖਿਆ ਵਿਹੜਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਖੇੜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਕਮਲ਼ਾ ਹੋਇਆ ਜੈਬਾ ਗਈ ਰਾਤ ਤੱਕ ਲਾਹਣ ਪੀਂਦਾ ਅਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦੀਆਂ ਸੈਂਖੀਆਂ ਚੂਸਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਸਾਂਦ ਨਾਲ਼ ਬੀਤ ਗਏ। ਪਰ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀਂਗਣਾ ਫ਼ਿਰ ਛੁੱਟ ਪਿਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਹਾੜ੍ਹੇ ਕੱਢੇ, ਪੁਨੀਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾਏ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਇੱਕੋ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ''ਥੋਡੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰੋ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਅੜੀ 'ਤੇ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ, ''ਪੁਨੀਤ, ਤੂੰ ਈ ਕੁਛ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਖ'ਲਾ ਪੁੱਤ, ਸਾਡੀ ਆਖੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਨੀ..!" ਪਰ ਨੂੰਹ ਨੇ ਵੀ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ''ਬੀਜੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਐਂ, ਗੱਲ ਈ ਨੀ ਸੁਣਦੇ..!" ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਧੁਖਦੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲ਼ਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਲ਼ਦੀ ਚਿਖ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹਾਉਕਾ ਲਿਆ। ਬੇਵੱਸ ਨੂੰਹ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖ, ਸੱਸ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ।
ਤਣਾਓ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾ ਹੋਰ ਲੰਘ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਥਣੇ ਜਿਹੇ ਜੈਬਾ ਪੱਠੇ ਵੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤ ਮੋਰਨੀਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਝੋਲ਼ਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫ਼ੜੀ ਡਿੱਕਡੋਲੇ ਜਿਹੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੈਬੇ ਨੇ ਦਾਤੀ ਸੁੱਟ ਡੰਡੀ 'ਤੇ ਤੁਰੇ ਆ ਰਹੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਤੋਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਸ਼ਾ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਜੈਬੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਬੌਂਦਲ਼ਿਆ ਜੈਬਾ ਬੁਲਡੋਜਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ, ''ਛੋਟੇ ਭਾਈ, ਕੁਛ ਖਾਧਾ ਪੀਤੈ ਅੱਜ..?" ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਮੋਢਾ ਫ਼ੜ, ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
-''ਬੈਲੀਆਂ ਨੇ ਬੈਲ ਕਮਾਉਣੇ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ... ਤੇ ਸਾਡੀ ਕਿਹੜਾ ਝੱਗੀ ਲਹਿ ਜਾਊ...!" ਉਸ ਨੇ ਬੱਕਰਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਾਂਹ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਜੈਬੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਲਿਆ, ''ਓਏ ਇਹ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਖਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਿਆਂ? ਤਾਏ ਹੋਰੀਂ ਸਾਰੇ ਅੰਬਰਤਧਾਰੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਹ ਕੀ ਲੱਛਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ..? ਤਾਇਆ ਤਾਈ ਤਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਜਾਣਗੇ..!"
-''ਅਜੇ ਤਾਂ ਆਹ ਪੀਣੀ ਐਂ ਬਾਈ...!" ਉਸ ਨੇ ਮੋਰਨੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਝੋਲ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪਰੇਅ ਵਾਲ਼ੀ ਦੁਆਈ ਦੀ ਬੋਤਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਭੈਅ ਨਾਲ਼ ਜੈਬੇ ਦਾ ਅੰਦਰ ਹਿੱਲ ਗਿਆ, ''ਓਏ ਗਵੱਜੀਆ, ਆਹ ਕੀ ਚੰਦ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲੱਗਿਐਂ..? 'ਕੱਲਾ-'ਕੱਲਾ ਪੁੱਤ ਐਂ, ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਵਾਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹ ਫੱਟ ਦੇਵੇਂਗਾ..?" ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਹੌਲ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ।
-''ਬੱਸ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਹੁਣ ਯਾਰ ਗੱਡੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਗੇ... ਤੂੰ ਬੈਠੀ ਰੋਵੇਂਗੀ ਵਣਾਂ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ..!" ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੈਬੇ ਨੇ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਬਰਸੀਨ ਦੀ ਭਰੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁਆਈ ਵਾਲ਼ੀ ਬੋਤਲ ਖੋਹ ਲਈ। ਪ੍ਰੀਤ ਬੋਤਲ ਖੋਹਣ ਪਿਆ ਤਾਂ ਜੈਬੇ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਾਂ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਧੂਹ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਛੁਡਾ-ਛੁਡਾ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਸੀ। ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਨਸ਼ਈ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਸ਼ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਪੁਨੀਤ ਢਿੱਡ 'ਚ ਮੁੱਕੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ।
-''ਤਾਇਆ, ਇਹਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਜੁਗਾੜ ਕਰੋ, ਪਿੱਛਾ ਆਪਾਂ ਰਲ਼ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗੇ..!" ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਜੈਬੇ ਨੇ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਗਿਆ ਵੇਲ਼ਾ ਹੱਥ ਨੀ ਆਉਂਦਾ, ਪਿੱਛੋਂ ਅੱਕਾਂ 'ਚ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰਨ ਨਾਲ਼ ਕੁਛ ਨੀ ਹੋਣਾ, ਵੇਲ਼ਾ ਸਾਂਭ ਤਾਇਆ..!"
-''..............।" ਥਮਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲ਼ਾ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਸੀ।
-''ਹਰਖ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਧੀ ਪੁੱਤ ਨਰਕ 'ਚ ਪੈ ਜਾਂਦੈ..! ਆਪਾਂ ਜਿਹੜੇ ਠੂਠੇ ਖਾਣੈ, ਓਸੇ ਈ ਖਾਣੈ ਤਾਇਆ, ਤੂੰ ਇਹਦਾ ਬੰਨ੍ਹ-ਸੁੱਬ ਕਰ, ਮੇਰਾ ਚਾਹੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀਰ ਨਾ ਦੇਈਂ, ਮੇਰੇ ਕਿਹੜਾ ਪੱਪੂ ਹੋਰੀਂ ਰੋਂਦੇ ਐ..!"
ਭਲੇ ਵੇਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ''ਚੋਰ-ਮੋਰੀਆਂ" ਰਾਹੀਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵੜਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
-''ਲੈ ਮੈਂ ਆਬਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਬਦੇ ਫ਼ਰਜ ਨਾ ਭੁੱਲਜੀਂ, ਜਿਉਣ ਜੋਕਰਿਆ..!" ਤੁਰਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੱਕ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਮਨ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਵੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
-''ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ..! ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗੰਦ ਬਣ ਜਾਣਾ..! ਵਿਗੜਦਾ ਆਬਦਾ ਹੁੰਦੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲ਼ਸ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਐ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਣਦਾ ਆਬਦਾ ਹੁੰਦੈ, ਤੇ ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਐ, ਇਹ ਦੇਖ ਲਈਂ ਬਈ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰਨੈ ਸ਼ੇਰ ਬੱਗਿਆ..!"
ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਰੁਲ਼ਦਾ-ਖੁਲ਼ਦਾ ਪ੍ਰੀਤ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਸਰੀ' ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬਿਗਾਨਾ ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਬਿਗਾਨੇ ਲੋਕ! ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਅੱਤ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆਂ। ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁੰਧਿਆਈਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਰਗੇਜਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲ਼ੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਿਮਾਗ! ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਫ਼ ਹੋਏ ਲੋਕ! ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਕਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਉਹ ਵਿਹਲਾ ਮੱਖੀਆਂ ਮਾਰਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਢਿੱਡ ਵੀ ਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਬੋਤਲਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਖ਼ੂਬ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ, ਮੁਰਗੇ ਰਾੜ੍ਹਦੇ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਡਬਲਰੋਟੀ ਅਤੇ ਦਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਕਾਲ਼ਜਾ ਧਾਫ਼ੜ ਕੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਲ਼ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਉਂਦੇ, ''ਇਹ ਤਾਂ ਹੱਥ ਘੁੱਟ ਬੰਦੈ..! ਸਿਰੇ ਦਾ ਸੂਮ..!"
-''ਇਹ ਤਾਂ ਰੁਪਈਏ 'ਤੇ ਲੀਰ ਫ਼ੇਰ ਕੇ ਰੱਖਣ ਆਲ਼ਾ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਐ ਬਾਈ...!"
-''ਇਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗਾਂਹਾਂ...!"
-''ਕਿਉਂ ਮਗਜਮਾਰੀ ਕਰਦੇ ਐਂ, ਅਗਲੇ ਨੇ ਹਿੱਕ 'ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਲਿਜਾਣਾ ਹੋਊ...?" ਨਾਲ਼ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ 'ਤੇ ਅਵਾਜ਼ੇ ਕਸਦੇ। ਚੋਭਾਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ।
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰ ੂਘਰ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਪੁੱਠ ਚੜ੍ਹੀ ਵਾਲ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡਾ ਮਿਲ਼ ਪਿਆ। ਵਾਲ਼ਾਂ ਦੀ ਕੰਨਾਂ ਉਪਰੋਂ ਉਸਤਰੇ ਨਾਲ਼ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਜਿਹੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਪਰਲੇ ਵਾਲ਼ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਕਲਗੀ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੋਟੀ ਸੰਗਲ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੱਕ ਉਪਰ ਸ਼ੇਰ ਖੁਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
-''ਕੀ ਹਾਲ ਨੇ ਬਰੱਦਰ..?" ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਕੋਲ਼ ਦੀ ਲੰਘ ਚੱਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
-''ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੁਣ'ਜਾ ਭਰਾਵਾ..!" ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਰੁਕ ਗਿਆ।
-''ਕੰਮ ਚਾਹੀਦੈ...?" ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੋਟੀ ਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਉਂਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਬੋਲਿਆ।
-''...............।" ਪ੍ਰੀਤ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ।
-''ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਡੈਬੀ ਆ...! ਸੱਤੇ ਦਿਨ ਕੰਮ, ਤੇ ਸਾਡੀ ਕੰਪਨੀ ਪੱਕਾ ਵੀ ਕਰਵਾਊ...!" ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ।
-''..............।" ਪ੍ਰੀਤ ਰੱਬ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਛੱਪਰ ਪਾੜ ਕੇ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਡੈਬੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਇਆ, ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ-ਬਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੁਰੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੀਮਤੀ ਘਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਘਰੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀਆਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਹੱਥ ਕਿਹੜੀ ਗਿੱਦੜਸਿੰਗੀ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ, ''ਪ੍ਰੀਤ ਕੰਜਰ ਡਰੱਗ ਡੀਲਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਗਿਆ..!"
-''ਫ਼ੇਰ ਤੈਨੂੰ ਕੀ...? ਜੀਹਦਾ ਸਿਰ ਦੁਖੂ, ਆਪੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨੂ..! ਅਖੇ ਤੂੰ ਕੌਣ, ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਖਾਹ-ਮਖਾਹ..!"
ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਚ੍ਹੀਰਾ ਕਰਦੇ।
-''ਬਾਪੂ, ਮਾਰ ਜਿਹੜੀ ਪੈਲ਼ੀ ਦਾ ਸੌਦਾ ਮਾਰਦੈਂ, ਪੈਸੇ ਮੈਂ ਭੇਜੂੰ..!" ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੈੱਗ ਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਕਿਹਾ।
-''ਪੁੱਤ, ਕੜਬਚੱਬਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਗੇ ਬਾਹਰ ਗਏ ਨੂੰ, ਉਹਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੈਰ ਨੀ ਲੱਗੇ, ਆਨਾਂ ਨੀ ਭੇਜਿਆ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ, ਪੱਚੀ ਲੱਖ ਲਾ ਕੇ ਭੇਜਿਐ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਨੇ...!"
-''ਆਬਦੀ-ਆਬਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹੁੰਦੀ ਐ, ਬਾਪੂ..!"
-''ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਐਰਾ-ਗੈਰਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ...?" ਬਾਪੂ ਨੇ ਅੰਦਰਲਾ ਡਰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।
-''ਨਹੀਂ ਬਾਪੂ..! ਕੋਈ ਨੀ ਕਰਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਕੰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾੜਾ ਨੀ ਹੁੰਦਾ..!"
-''ਫ਼ਰਕ ਤਾਂ ਕੋਈ ''ਬਾਪੂ" ਤੇ ''ਮਾਂ ਦੇ ਖਸਮ" 'ਚ ਵੀ ਨੀ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੈ..!"
-''...............।" ਪ੍ਰੀਤ ਨਿਰੁੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।
-''ਪੁੱਤ, ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ 'ਚ ਬਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਐ, ਤੇ ਨਾਲ਼ੇ ਜੱਗ ਸਲ਼ਾਹੁਤਾ ਕਰਦੈ..!"
-''ਤੁਸੀਂ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ਬਾਪੂ ਜੀ..! ਥੋਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਾਂਭਾ ਨੀ ਆਊ, ਬੀਜੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਵਾ ਦਿਓ...!"
ਬਾਪੂ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਅੱਗੇ ਫ਼ੜਾ ਦਿੱਤਾ।
-''ਪੁੱਤ, ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਧੰਦਾ ਨਾ ਵਿੱਢ-ਲੀਂ, ਪੁਨੀਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚੀਂ, ਉਹਦਾ ਪੈਰ ਭਾਰੈ...!"
-''ਓਹ ਬੱਲੇ...! ਫ਼ੇਰ ਤਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਬੀਜੀ..!" ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਲੱਟੂ ਹੋਏ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਬੋਤਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਲਾ ਲਈ।
ਪੁਨੀਤ ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਸੁਣੱਖੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੇ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਡਲ਼ੀ ਪਈ ਸੀ। ਬੱਚੀ ਦਾ ਨਾਂ ''ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੁਮਲ਼ਾਈਆਂ ਵੇਲਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਟਹਿਕ ਪਈਆਂ।
ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ ਏਕੜ ਦਾ ਟੱਕ ਖਰੀਦ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਛੂੰਹਦੀ ਕੋਠੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲਈ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਸੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੜਕ ਨਾ ਆਈ। ਉਹ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ 'ਪਾਪਾ' ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ। ਪੁਨੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਫ਼ੋਟੋ ਲਾਹ-ਲਾਹ ਕੇ ਦਿੰਦੀ, ''ਆਹ ਕਮਰਾ ਤੇਰੇ ਪਾਪਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਤੇ ਆਹ ਕਮਰਾ ਮੇਰੀ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ...!" ਉਹ ਮੋਬਾਇਲ 'ਤੇ ਫ਼ੋਟੋ ਦਿਖਾ-ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਖਦੀ।
-''ਨਹੀਂ ਮਾਂ..! ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਪਾ ਵਾਲ਼ੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਪਾਪਾ ਕੋਲ਼ ਹੀ ਪਊਂਗੀ..!"
-''ਚੰਗਾ ਮੇਰੀ ਪਟਰਾਣੀ...! ਪਾਪਾ ਕੋਲ਼ ਪੈ ਜਾਇਆ ਕਰੀਂ..! ਹੋਰ ਦੱਸੋ ਪਟਰਾਣੀ ਜੀ..? ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੇਵਾ..??" ਪੁਨੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ। ਮਾਸੂਮ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਸੀ।
-''ਆਬਦੇ ਪਾਪਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਜਾਣ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਪੁਨੀਤ ਨੂੰ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਜਾਣ..!" ਦਾਦੀ ਸੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।
-''ਅੱਜ ਕਹੇਂਗਾ ਨ੍ਹਾ ਪੁੱਤ..?" ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ 'ਹਾਂ' ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
ਹੁਣ ਘਰ ਵਾਲ਼ਾ ਫ਼ੋਨ ਤਕਰੀਬਨ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਚੁੱਕਦੀ। ਜਦ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਜਾ ਚੁੱਕਦੀ।
-''ਪਾਪਾ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਜੋ...!" ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਕਿਹਾ।
-''ਲੈ ਆ ਗਿਆ ਪੁੱਤ ਫ਼ੇਰ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਟਿਕਟ ਕਰਵਾਉਨੈਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤੂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਕਹਿਣੈ...? ਲਿਆ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਵਾ...!" ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੜਾ ਦਿੱਤਾ।
-''ਹਾਂ ਪੁੱਤ..?" ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ੋਨ ਫ਼ੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
-''ਬਾਪੂ ਜੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ-ਡੁੱਲ੍ਹੀ ਨਵੀਂ ਗੱਡੀ ਕਢਵਾਓ, ਮੈਂ ਥੋਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਦਿਨ ਦੱਸਦੈਂ..! ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਵਾਂ, ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਬਾਈ ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਓ..!"
-''ਚੰਗਾ ਪੁੱਤ...! ਫ਼ੇਰ ਡਰੈਵਰ ਨਾਲ਼ 'ਕੱਲਾ ਜੈਬਾ ਈ ਆ ਜਾਊਗਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਨੈਂ, ਵਾਧੂ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ 'ਚ ਔਖਾ ਹੋਊਂਗਾ..!"
-''ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਕਰ ਲਿਓ ਬਾਪੂ..! ਜੈਬਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੀਰੀ ਨੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਈ ਲੱਗਦੈ..!"
-''ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਹਨੂੰ ਓਪਰਾ ਸਮਝਦੇ ਐਂ ਪੁੱਤ..? ਜੈਬਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਬਿਗਾਨਾ ਲੱਗਿਆ ਈ ਨੀ..! ਬਥੇਰਾ ਦੁਖਦੇ ਸੁਖਦੇ ਕੰਮ ਆਇਐ ਜਿਉਣ ਜੋਕਰਾ..!"
ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਨਵੀਂ ਗੱਡੀ ਘਰ ਆ ਗਈ।
ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਆ ਉਤਰਨਾ ਸੀ।
ਮਿਥੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦਿੱਲੀ ਆ ਉਤਰਿਆ। ਇੱਧਰੋਂ ਜੈਬਾ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਤ ਖਾ ਪੀ ਕੇ ਪੂਰਾ ਦੁੜਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ਼ੀ ਵਰਗੀ ਧੌਣ ਬੋਹੜ ਦੇ ਮੁੱਛ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਪੂਰਾ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਲਈ। ਜੈਬਾ ਪ੍ਰੀਤ ਅੱਗੇ ਛਿਲਕਾਂ ਦਾ ਘੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
-''ਜੱਟ ਦੀ ਕੁਤਕੁਤੀ ਆਲ਼ੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੀਂ ਨਿੱਕੇ ਭਾਈ...!" ਜੈਬਾ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ 'ਚ ਘੁੱਟਿਆ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''.....................।" ਪ੍ਰੀਤ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
-''ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੱਕਲ਼ੇ ਦਾ ਦਾਗ ਈ ਬਥੇਰਾ ਹੁੰਦੈ..!" ਜੈਬੇ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
-''ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਬਾਈ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ..! ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਅਜੇ ਵੀ ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
-''ਐਨਾਂ ਭਾਰ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾ ਛੋਟੇ ਭਾਈ, ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਜੈਬਾ ਈ ਰਹਿਣ ਦੇ..! ਮੈਨੂੰ ਆਬਦਾ ਸੀਰੀ ਈ ਰਹਿਣ ਦੇ..!"
-''ਇਹ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਨੀਂਵਾਂ ਨਾ ਕਰ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ..! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ਦਾ ਵਾਲ਼ ਤੇ ਦੁਖ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਂਝੀ..!"
-''ਚੱਲ, ਕੁਵੇਲ਼ਾ ਨਾ ਕਰ, ਬੈਠ ਗੱਡੀ 'ਚ..!" ਜੈਬੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
-''ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨੈਂ ਬਾਈ..! ਕੁਵੇਲ਼ਾ ਨੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਵੇਰਾ ਈ ਹੋਊ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਹੱਸ ਪਿਆ।
ਸਮਾਨ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਾਰੇ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਤੁਰ ਪਏ।
-''ਨੱਪ ਦੇ ਕਿੱਲੀ ਬਾਈ, ਜਾਗਰਾ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
-''ਹੌਲ਼ੀ ਰੱਖੀਂ, ਮ੍ਹਾਤੜ ਦੇ ਤਾਂ ਐਸ ਉਮਰ ਹੱਡ ਵੀ ਨੀ ਜੁੜਨੇ..!" ਜੈਬਾ ਬੋਲਿਆ।
-''ਆਹ ਚੱਕ ਡਰ ਚੱਕ ਦੁਆਈ ਯਾਰ..! ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਬੇ ਬਾਈ ਦਾ ਡਰ ਲਾਹੀਏ..!" ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਬੋਤਲ ਦਾ ਗਲ਼ ਕੁੱਕੜ ਵਾਂਗ ਮਰੋੜਿਆ ਅਤੇ ਲੰਡਾ ਪੈੱਗ ਪਾ ਕੇ ਜੈਬੇ ਨੂੰ ਫ਼ੜਾ ਦਿੱਤਾ।
-''ਆਹ ਤਾਂ ਬਾਹਲ਼ਾ ਬਾਈ, ਮੈਂ ਊਂ ਨਾ ਲੜਾਕੇ ਜਹਾਜ ਮਾਂਗੂੰ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਡਿੱਗਾਂ..!"
-''ਇਹ ਬਾਹਰਲੀ ਐ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਖਰਾਬ ਨੀ ਕਰਦੀ..! ਚੱਕ ਦੇ ਕਸੀਸ ਵੱਟ ਕੇ..!"
ਜੈਬੇ ਨੇ ਜਾੜ੍ਹ ਘੁੱਟ ਕੇ ਪੈੱਗ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੂਰਜ ਵਾਹਵਾ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਅਤੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦੇ ਰਾਜਪੁਰੇ ਆ ਗਏ। ਰਾਜਪੁਰੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਰੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹੁਣ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੈਬਾ ਵੀ ਲੋਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਗੱਡੀ ਤੂੰ ਚਲਾ..!" ਸ਼ਰਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ।
-''ਓਏ ਅਸੀਂ ਟਰੈਗਟ ਚਲਾਉਣ ਆਲ਼ੇ ਵਲੈਤੀ ਗੱਡੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਚਲਾ ਲਵਾਂਗੇ...? ਤੂੰ ਜਾਗਰ ਨੂੰ ਈ ਦੱਬੀ ਜਾਣ ਦੇ..!"
-''ਨਹੀਂ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਤੂੰ ਚਲਾ..!" ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ 'ਚ ਇੱਕੋ ਰਟ ਲਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਪਿੰਡ ਕੋਲ਼ੇ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ੜਾ ਦਿਆਂਗੇ ਪ੍ਰੀਤ, ਬੱਸ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਟ ਈ ਰਹਿਗੀ..!"
ਉਹ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ ਤੁਰੇ ਆਏ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਕੋਲ਼ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਖਹਿੜ੍ਹੇ ਪੈ ਗਿਆ, ''ਜਾਗਰਾ, ਗੱਡੀ ਜੈਬੇ ਬਾਈ ਨੂੰ ਫ਼ੜਾ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਐ..!"
ਜਾਗਰ ਨੇ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਲਈ।
ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੈੱਗ ਹੋਰ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਡਾ ਪੈੱਗ ਜਾਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁਆ ਦਿੱਤਾ।
-''ਚੱਲ ਬਾਈ ਜੈਬਿਆ, ਫ਼ੜ ਗੱਡੀ..! ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਤੈਨੂੰ ਜਾਗਰ ਬਾਈ ਦੱਸੀ ਚੱਲੂ..!"  ਪੈੱਗ ਪੀ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਅਮਰੂਦ ਦੀ ਫ਼ਾੜੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਬੋਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਤੁਰ ਪਈ।
ਜੈਬਾ ਸਟੇਅਰਿੰਗ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਜਾਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫ਼ੁੱਲ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਟੇਪ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤ ਸੀਟ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੀ ਨਾਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੰਗਰੂੰਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੁਬਾਨ ਥਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਜੈਬਾ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਬਲ਼ਦ ਮੂਤਣੀਆਂ ਪੁਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਰਨ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗੱਡੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ।
-''ਆ ਗਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ...!" ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਜਾਗਰ ਨੇ ''ਬਚੀਂ ਬਾਈ ૶ ਬਚੀਂ ਬਾਈ" ਦਾ  ਰੌਲ਼ਾ ਮਚਾਇਆ। ਪੱਥਰ ਲੱਦੀ ਆ ਰਿਹਾ ਟਰੱਕ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਜਿਆ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਕਿੱਲਾ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਧੱਕੀ ਗਿਆ। ਗੱਡੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਵੱਡੇ ਬੋਹੜ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਟਕਰਾਈ। ਭਾਰਾ ਪੱਥਰ ਲੱਦਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਟਰੱਕ ਦੇ ਵੀ ਬਰੇਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਮੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਟਰੱਕ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਘਬਰਾਏ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਕਾਹਲ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਉੱਤਰ ਕੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਮੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਚੀਕਾਂ-ਰੌਲ਼ੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜੈਬਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਜਾਗਰ ਡਰਾਈਵਰ ਅਜੇ ਸਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਟਰੱਕ ਚਾਲਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਭੂਚਾਲ਼ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਾਂਗ ਟਰੱਕ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜਿਆ, ਟਰੱਕ ਬੈਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜ ਗਿਆ।
ਸੜਕ ਉਪਰ ਲੰਘਦੇ ਲੋਕ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਰੁਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਬੱਝ ਗਿਆ।
ਕਿਸੇ ਦੇ ਖ਼ਬਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ਼ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ਼ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਫ਼ੈਲਦੀ ਗਈ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਬਲਣੇ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਕਤਾ ਮਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ''ਦੈਂਤ" ਫ਼ਿਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ 'ਗੁੰਗੇ-ਬੋਲ਼ੇ' ਸਨ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
    ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁਬਕੀਆਂ, ਫ਼ੇਰ ਧਾਹਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਕੀਰਨੇ ਉਚੇ ਉਠੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਪੁਨੀਤ ਕੌਰ ਕੋਲ਼ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਫ਼ੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। 
    ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁਨੀਤ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਚੀ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ੋਟੋ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਮਾਂ, ਕਦੇ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪਾਪਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਸੀ।
    ਜੈਬੇ ਦੇ ਤਾਏ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਜੈਬੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਜੈਬਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਜੀਅ ਸੀ ਪੁੱਤਰਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਹਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰੂੰਗਾ..!" ਸੁਣ ਕੇ ਜੈਬੇ ਦੇ ਤਾਏ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ, ''ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੇ ਸਰਦਾਰਾ..! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹਦੀ ਚਿੰਤਾ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਬਈ 'ਕੱਲੀ ਜਾਨ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੌਣ ਕਰੂ..?"
    -''ਜੈਬਾ ਕਦੇ 'ਕੱਲੀ ਜਾਨ ਨੀ ਸੀ ਸ਼ੇਰਾ, ਜੈਬਾ ਸਾਡੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਜੀਅ ਸੀ..! ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਐਡਾ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ, ਬਥੇਰਾ ਦੁੱਖਾਂ ਸੰਕਟਾਂ 'ਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਵਗਿਐ ਜਿਉਣ ਜੋਕਰਾ, ਕਿੰਨਾ ਮੋਹ ਸੀ ਇਹਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ, ਔਹ ਦੇਖ'ਲਾ, ਮੌਤ ਵੀ 'ਕੱਠੇ ਈ ਲਿਖਾ ਕੇ ਲਿਆਏ ਸੀ...!" ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਰੋ ਪਿਆ। ਰੋਂਦਾ ਦਾਦਾ ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਸਹਾਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਦਾ ਮੋਢਾ ਆ ਨੱਪਿਆ। ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਨੇ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤਾਂ ਪੋਤਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਵਾਲ਼ੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਫ਼ੋਟੋ ਦੇਖ ਕੇ ਮਿੱਤ ਸਿਉਂ ਹੋਰ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਚੋਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੱਬ ਲਈਆਂ।
-''ਬਾਬਾ ਜੀ..!" ਗੁਰਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾਦੇ ਦੀ ਬੁੱਕਲ਼ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਈ।
-''ਹਾਂ ਪੁੱਤ...?"
-''ਤੁਸੀਂ ਰੋਨੇ ਕਿਉਂ ਆਂ..?"
-''ਦੇਖ ਪੁੱਤ, ਤੇਰਾ ਜੈਬਾ ਤਾਇਆ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਪਾਪਾ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਏ...!" ਤੇ ਉਹ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਭੁੱਬੀਂ ਰੋ ਪਿਆ।
-''ਤੇ ਫ਼ੇਰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ..?" ਪੋਤਰੀ ਨੇ ਭੋਲ਼ੇ-ਭਾਅ ਹੀ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ।
-''ਥੋਡੇ ਕੋਲ਼ ਮੈਂ ਹੈ ਤਾਂ ਹੈਗ੍ਹੀ..!" ਉਸ ਨੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਤਾਂ ਬਲ਼ਦੀ ਹਿੱਕ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੀਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਸੂਮ ਪੋਤਰੀ ਦੇ ਦੋ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਚੂਸ ਲਈ ਸੀ। ਨਿਰਬਲ ਜਿਹਾ ਬੈਠਾ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ''ਚਲੋ ਬਈ, ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੀਏ..! ਕੁਵੇਲ਼ਾ ਨਾ ਕਰੋ..!" ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਥਿੜਕਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਹਿਜ ਸੀ।
-''ਐਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਖਾਂ 'ਚ ਮਾਰੀ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਐ, ਇਹਨਾਂ ਅਰਗਾ ਆਸਰਾ ਕਿਹੜੈ..?" ਉਹ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ਼ ਲਾਈ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਤੁਰਿਆ।............
-''....................।" ਹਰ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ''ਤਰਿੱਪ-ਤਰਿੱਪ" ਚੋਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ
-''ਜੀਹਦਾ ਜੁਆਨ ਪੁੱਤ ਕਹਿਰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਜੇ, ਉਹਦਾ ਹਾਲ ਦੇਖਲਾ ਕੀ ਹੋਊ...?" ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਦੁਖੀ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਆਥਣੇ ਫ਼ੁੱਫ਼ੜ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ, ਰੱਬੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਣੇ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਔਰਤ! ਜਦ ਕਿ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਪਿਆਕੜ ਸੀ। ਦਾਰੂ ਪੀਤੀ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰਤ ਸੰਭਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਨਾਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦੀ ਅਤੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਅਰਜੋਈਆਂ ਕਰਦੀ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰ ਕੌਰ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਮੰਜੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਈ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲੇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਗੁਟਕਾ ਸਾਹਿਬ ਟਾਂਡ ਉਪਰ ਰੱਖ, ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ਼ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਆ ਪਈ।
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਪੈੱਗ-ਸ਼ੈੱਗ ਲਾਈ ਕਰਾਰਾ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ।
ਖੂੰਜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾਲਟੈਣ ਜਗ ਰਹੀ ਸੀ
-''ਬੀਜੀ, ਮੁੰਡਾ-ਮੁੰਡਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਐ..!" ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੀ ਸੰਖੇਪ ਗੱਲ ਆਖੀ।
-''ਫ਼ੇਰ ਕੀ ਮਾੜਾ ਕਹਿੰਦੀ ਐ...? ਠੀਕ ਈ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਬੇਬੇ...! ਮੁੰਡਾ ਚਾਹੀਦੈ, ਮੁੰਡਾ...!! ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਘਣ ਵਰਗਾ...!! ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਦਾ ਈ ਨੱਕੇ ਮੋੜੇ...!" ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਗੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ਼ ਕਿਹਾ।
-''ਤੁਸੀਂ ਆਪਦੀ ਦਾਰੂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਿਆ ਕਰੋ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਭ ਕੁਛ ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ..!" ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਆਖਿਆ।
-''.................।" ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਵੱਟ ਖਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖਰੂਦੀ ਸਾਹਣ ਵਾਂਗ ਪਾਸਾ ਮਾਰਿਆ।
-''ਤੂੰ ਬਾਹਲ਼ੀ ਸੰਤਣੀਂ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਦਾਰੂ ਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਰੋੜਾ ਨਾ ਬਣਿਆਂ ਕਰ..! ਸੁਣ ਗਿਆ..?? ਆਬਦੀਆਂ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਗੱਲਾਂ ਆਬਦੇ ਕੋਲ਼ੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ..!"
-''........................।" ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਗਈ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾਲਟੈਣ ਭੜ੍ਹੱਕ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।
ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਛੁਪਦਾ ਰਿਹਾ।
ਧੁੱਪ ਛਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਛਾਂਵੇਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਪੀੜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।  
ਪਿੰਡ ਦੀ ਦਾਈ ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਬੁਲਾ ਲਈ ਗਈ।
-''ਜੋਰ ਲਾ ਪੁੱਤ...! ਜੋਰ ਲਾ ਪੂਰਾ...!!"
ਬੈਠਕ ਅੰਦਰੋਂ ਦਾਈ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਨਾਲ਼ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਮੇਹਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾਂ ਧਰਾਲ਼ਾਂ ਬਣ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਲ਼ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਉਲ਼ਝੇ ਪਏ ਸਨ। ਦਾਈ ਉਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਮਲ਼ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹ-ਸੁੱਬ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੱਕ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਪੀੜਾਂ ਦੀ ਸੂਲ਼ੀ ਚੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।
ਅਖੀਰ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਇਆ, ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਜਾ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਿਲਕਾਰੀ ਵੱਜੀ ਤਾਂ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀ ਜਾਨ ਛੁੱਟੀ।
-''ਕੀ ਹੋਇਐ ਅੰਮਾਂ ਜੀ...?" ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਾਂਘ ਅਤੇ ਕਾਹਲ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅਹੁਲ਼ੀ।
-''ਧੀ ਧਿਆਣੀ ਆਈ ਐ, ਹਰ ਕੁਰੇ...! ਪੋਤੀ ਦਿੱਤੀ ਐ ਤੈਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ...! ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਐ ਓਹੀ ਨਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਜੀਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਈ ਲੱਛਮੀਂ...!" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਦਾਈ ਨੇ ਸੜੀ-ਬਲ਼ੀ ਹਰ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉਤੇ ਨਵਜੰਮੀ ਬੱਚੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਫ਼ੇਰ ਨੱਕ ਚਾੜ੍ਹਿਆ।
-''ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਧੀ ਐ...!" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਬੋਲੀ।
-''......................।" ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਟੇਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਸਕੋੜ ਲਿਆ।
ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਨਵਜੰਮੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹਾਹੀਏ 'ਚ ਗਰਮ ਪਾਣੀਂ ਪਾ ਕੇ ਨਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ।
-''ਹਰ ਕੁਰੇ...!" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਬੋਲੀ।
-''ਹਾਂ ਬੇਬੇ...?"
-''ਕੁੜੀ ਦਾ ਤਾਂ ਭਾਈ ਇੱਕ ਹੱਥ ਕਮਜੋਰ ਲੱਗਦੈ...!" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਨੇ ਅਜੀਬ ਹੀ ਭਾਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
-''ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਪਤਾ ਸੀ, ਬਈ ਕੋਈ ਲੂਲ੍ਹਾ-ਲੰਗੜਾ ਈ ਜੰਮੂੰ...!" ਹਰ ਕੌਰ ਕਚੀਲ ਵਾਂਗ ਬੋਲੀ।
-''ਇਹਦਾ 'ਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਊ..!"
-''ਲਾਜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕ ਨਾ ਲੈਜਾਂ...!"
-''ਧੀ ਧਿਆਣੀ ਐਂ, ਇਉਂ ਨਾ ਬੋਲ ਹਰ ਕੁਰੇ..!"
-''ਨ੍ਹਾਂ ਧੀ ਧਿਆਣੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਪਾ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ...?"
-''.................।" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ।
-''ਪੱਥਰ ਜੰਮ ਕੇ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੋਚਾ ਫ਼ੇਰਤਾ ਸਾਡੀਆਂ ਰੀਝਾਂ 'ਤੇ...!" ਉਹ ਬਾਹਰ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।
ਬਾਹਰਲੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸੀਰੀ ਗੇਜਾ ਅਤੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾਰੂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ।
ਹਰ ਕੌਰ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਆਈ।
-''ਕੁੜੀ ਜੰਮ ਕੇ ਧਰ'ਤੀ...! ...ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਲੁੰਜੀ...!!"
-''..................।" ਗੇਜੇ ਅਤੇ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਸੁੰਘ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਅੱਜ ਪੁੱਤ ਦੀ ਆਸ ਲਾ ਕੇ ਦਾਰੂ ਨਾਲ਼ ਕਮਲ਼ੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ।
-''ਲਾਹਣ ਪੀ ਕੇ ਦੰਦੀਆਂ ਜੀਆਂ ਨਾ ਕੱਢੋ..! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋ, ਬਈ ਇਹਤੋਂ ਬੱਜੋਰੱਤੀ ਤੋਂ ਖਹਿੜ੍ਹਾ ਕਿਵੇਂ ਛੁਡਾਉਣੈ...!'' ਆਖ ਹਰ ਕੌਰ ਬੜੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ਼ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।
-''ਆਹ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਕੋਈ ਵੈਰ ਕੱਢਿਐ ਬਾਈ ਜੋਗਿਆ...! ਕੁੜੀ ਮੱਥੇ ਮਾਰੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅੱਧੋਰਾਣੀ..!"
-''ਹਾਏ ਓਏ ਰੱਬਾ....!" ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਜੋਗਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨਿਢਾਲ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਵਜੰਮੀ ਧੀ ਪਈ ਸੀ। ਧੀ ਵੱਖੀ ਨਾਲ਼ ਲੱਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਨਿੱਘ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਉਪਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਡਲ਼ੀ ਪਈ ਸੀ। ਧੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
-''ਮੈਂ ਦੁਪਿਹਰੇ ਫ਼ੇਰ ਆਊਂਗੀ ਨੂੰਹ ਰਾਣੀਏਂ...! ਤੂੰ ਅਜੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਨਾ ਉਠੀਂ, ਹਵਾ ਨਾ ਲੱਗਜੇ ਤੈਨੂੰ...! ਆ ਕੇ ਤੇਰਾ ਢਿੱਡ ਮਲੂੰਗੀ..!" ਨ੍ਹਾਮੋਂ ਉਠ ਕੇ ਤੁਰ ਗਈ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਿਸਮਾਨੀ ਪੀੜ ਨਾਲੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆਂ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਰ ਕੌਰ ਰੁੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਸੀ।
ਉਹ ਨਵਜੰਮੀਂ ਪੋਤਰੀ ਵੱਲ ਡੈਣ ਵਾਂਗ ਝਾਕਦੀ ਸੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੇਜਾ ਅਤੇ ਜੋਗਾ ਖੇਤ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪੱਠੇ ਵੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਲੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੱਠੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੇੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੱਦ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗੂੰਗੇ-ਬੋਲ਼ੇ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਠੇ ਕੁਤਰ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਹ ਵਾਲ਼ੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠੇ। ਲਾਲਟੈਣ ਬਾਲ਼ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੋਤਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਾਰੂ ਝੋਅ ਲਈ।
ਬਿੰਡੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈੱਗ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ ਵਿੱਚ ਦੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਰੋਧ ਨਾਲ਼ ਬੋਤਲ ਚੁੱਕ ਕੰਧ ਨਾਲ਼ ਮਾਰੀ। ਬੋਤਲ ਕੀਚਰਾਂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿੱਲਰ ਗਏ।
-''ਰੋਣਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਣਾਂ ਬਾਈ, ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਫ਼ਾਹੇ ਲੱਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਐਂ...!"
-''ਬੇਬੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਐ ਗੇਜਿਆ...! ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨੀ ਦੇਖਿਆ, ਹੁਣ ਆਹ ਪੋਤੇ ਆਲ਼ੀ ਮਾੜੀ ਜੀ ਆਸ ਜੀ ਬੱਝੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ...!" ਉਹ ਮੁੜ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
-''ਦੁਖੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਈ ਐਂ...! ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਪੁੱਤ ਹੋਊ, ਭੰਗੜ੍ਹੇ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦਾ ਕਾਲ਼ਜਾ ਫ਼ੂਕਾਂਗੇ...!!" ਗੇਜਾ ਬੋਲਿਆ।
-''ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਧਰਿਆ ਧਰਾਇਆ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਮੈਥੋਂ ਬੇਬੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜਰਿਆ ਨੀ ਜਾਂਦਾ, ਗੇਜਿਆ...!" ਜੋਗੇ ਦੇ ਹਾਉਕੇ ਹੋਰ ਉਚੇ ਹੋ ਗਏ।
-''..............।" ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ।
-''ਗੇਜਿਆ...!"
-''ਹਾਂ ਬਾਈ...?"
-''ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰ...!"
-''ਬੋਲ...?"
-''ਇੱਕ ਬੋਝ ਲਾਹ ਸਿਰ ਤੋਂ...!!"
-''ਤੂੰ ਇੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ, ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹਾਜਰ ਕਰੂੰ, ਬਾਈ...! ਰੋੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਥੱਲੇ ਸਿੱਟਲੂੰ...!" ਉਹ ਦਾਰੂ ਨਾਲ਼ ਰੱਜਿਆ ਸੂਰਮਾਂ ਬਣਿਆਂ ਬੈਠਾ ਸੀ।
-''ਏਸ ਜੁਆਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਬੇੜ...!" ਲਾਲਟੈਣ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਿਸੇ ਜਿੰਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
-''ਤੇਰਾ ਮਤਲਬ.....ਜਮਾਂ ਈ ਕੰਮ ਘੜਿੱਚ..?" ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਧੌਣ 'ਤੇ ਪੁੱਠਾ ਅੰਗੂਠਾ ਫ਼ੇਰ ਕੇ ਰਮਜ਼ ਪੁੱਛੀ। ਗੇਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
-''ਆਹੋ...!! ਰੁਪਈਆ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਊਂਗਾ...! ਆਹ ਫ਼ੜ ਬੋਤਲ...!"
-''ਤੂੰ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰ ਰੁਪਈਆਂ ਨੂੰ...! ਯਾਰੀ ਐ, ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਵੱਢ ਨੀ, ਬਾਈ..! ਕੰਮ ਅੱਜ ਈ ਨਬੇੜ ਦਿੰਨੇ ਐਂ..! ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਜੁਆਕ ਦਾ ਪਾਪ ਨੀ ਲੱਗਦਾ, ਉਹਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਸੁਰਤ ਹੁੰਦੀ ਐ..?"
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਜਮਦੂਤ ਵਾਂਗ ਉਠਿਆ।
ਲਾਲਟੈਣ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਉਹ ਬਿਕਰਾਲ਼ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
-''ਚੱਲ...! ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਬੇੜਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਖੱਬਾ ਨੀ ਉਡੀਕੀਦਾ, ਬਾਈ..!" ਦਾਰੂ ਨਾਲ ਰੱਜੇ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਹ ਵਾਲ਼ੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠ ਘਰ ਆ ਗਏ।
ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦੇ ਦਾ ਫ਼ੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੁੰਦੈ। ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੱਧਮ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਜਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜਦ ਦੀਵੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੁੱਲ ਵਰਗੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀ ''ਪਟੱਕ" ਦੇਣੇ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਬੁਰੀਆਂ ਨੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਇਰਾਦੇ ਭਾਂਪ ਕੇ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਅੱਭੜਵਾਹੇ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਹ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੰਡਾਲ਼ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕੰਬੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਦ ਉਹ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੇ ਕੰਧ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ।
-''ਇਹਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤੋਂ ਕਿੱਧਰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇ ਹੋ...?" ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਲੂੰ-ਕੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
-''ਇਹਦਾ ਭੋਗ ਪਾਉਣ...!"
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਲਏ।
-''ਨਾ ਸਰਦਾਰਾ...! ਇਹਨੇ ਅਜੇ ਵਿਚਾਰੀ ਨੇ ਜੱਗ ਦਾ ਦੇਖਿਆ ਈ ਕੀ ਐ..? ਨਾ ਪਾਪ ਕਰ...!!"
-''ਓਏ ਪਰ੍ਹਾਂ ਮਰ..! ਸਾਲ਼ੀ ਪਾਪ ਦੀ...!" ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
-''ਬੀਜੀ.....! ਰੋਕੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ...! ਦੇਖੋ ਕੀ ਅਨਰਥ ਕਰਨ ਚੱਲੇ ਐ...!" ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੇ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਅੱਡ ਕੇ ਸੱਸ ਹਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਾਸਤਾ ਪਾਇਆ। ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਰੋ-ਜਾਰ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ।
-''..................।" ਸੱਸ ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕੌੜਾ ਜਿਹਾ ਝਾਕ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ।
ਜਦ ਸੱਸ ਨੇ ਕੋਈ ਗ਼ੌਰ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਮੁੜ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ਼ ਚਲੀ ਗਈ।
-''ਨਾ ਸਰਦਾਰਾ, ਇਹ ਅਨਰਥ ਨਾ ਕਰ...! ਜੇ ਤੂੰ ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਬਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੇਕੀਂ ਚਲੀ ਜਾਨੀ ਐਂ..! ਆਪੇ ਔਖੀ ਸੌਖੀ ਪਾਲ਼ ਲਊਂਗੀ, ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਬੋਝ ਨੀ ਬਣਨ ਦਿੰਦੀ...!" ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੁੜੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ।
-''ਓਏ ਦਫ਼ਾ ਹੋ...! ਸਾਲ਼ੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ..!" ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪਾਵੇ ਨਾਲ਼ ਵੱਜ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਰ ਕੌਰ ਬੜੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੱਚੀ ਸ਼ਰਾਬੀ ਗੇਜੇ ਨੂੰ ਜਾ ਫ਼ੜਾਈ।
-''ਲੈ ਚੱਕ ਗੇਜਿਆ...! ਤੇ ਪੂਰ ਇਹਦਾ ਸੰਖ ਲੀਰ ਜੀ ਦਾ...!"
-''.........................।" ਗੇਜੇ ਨੇ ਦਾਰੂ ਦੀ ਭਰੀ ਬੋਤਲ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਟੰਗ ਕੇ ਕੁੜੀ ਫ਼ੜ ਲਈ।
ਕੁੜੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਧੀ ਰੋਣ 'ਤੇ ਮਾਂ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਹੌਲ ਪਿਆ।
-''ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਰਹਿ'ਜੇ...! ਟੰਚ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜਨੈਂ...!"
-''ਮੈਂ ਕਹਿੰਨੈ ਜਿੱਧਰੋਂ ਆਈ ਐ, ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਂਗੂੰ ਓਧਰੇ ਈ ਜਾਊ ਛੂਕਦੀ, ਬਾਈ..! ਵਹਿਮ ਨਾ ਮੰਨ...!!" ਸ਼ਰਾਬੀ ਗੇਜੇ ਨੇ ਬੁੱਕਲ਼ 'ਚ ਕੁੜੀ ਲਕੋਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਬੇਵੱਸ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਗੇਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਡਿੱਗੀ।
ਉਸ ਨੇ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਪੱਲੜਾ ਅੱਡ ਲਿਆ।
-''ਨਾ ਵੇ ਵੀਰਾ ਗੇਜਿਆ...! ਨਾ ਐਨਾਂ ਕਹਿਰ ਢਾਹ...! ਰੱਬ ਤੋਂ ਡਰ, ਰੱਬ ਤੋਂ..!"
-''ਜੇ ਰੱਬ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਬੈਰ ਕੱਢੂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਭਲੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ, ਭਰਜਾਈਏ..? ਜੇ ਬਾਈ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੰਡਾਲ਼ ਨਾ ਬਣਦੇ...!" ਗੇਜਾ ਰੱਬ ਬਣਿਆਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
-''ਹਰ ਜੀਅ ਆਬਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੈ ਵੀਰਾ...! ਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਬਣੋਂ...!" ਉਸ ਨੇ ਵਾਸਤਾ ਪਾਇਆ।
-''ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਸਾਡਾ ਸ਼ਰੀਕ ਬਣਦੈ...! ਸ਼ਰੀਕ ਬਣਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਬਾਅਦ 'ਚ ਆਈ ਐ...! ਕੀ ਘਸਦਾ ਸੀ ਜੇ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰੇ ਪੁੱਤ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ..?"
ਕਰੋਧੀ ਹੋਏ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਾਲ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ੜ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲਿਆ।
-''ਸੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਗੱਲ...! ਜੇ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਕੰਮ 'ਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤੈ, ਨਾਲ਼ ਈ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿਆਂਗੇ...!" ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਵਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੀਹਣੀਂ ਵਾਂਗ ਬਿਫ਼ਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਈ।
-''ਬੁਲਾ ਵੈਰੀਆ...! ਬੁਲਾ ਪਾਰ ਮੈਨੂੰ...!! ਮੈਂ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਨੀ ਐਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾਵੇਂ...! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੈਂਤ ਦੇ ਘਰੇ ਮੈਂ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ...! ਬੁਲਾ ਪਾਰ ਮੈਨੂੰ...!!" ਉਹ ਕਰੋਧ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸੀ ਨਾਲ਼ ਹਿੱਕ 'ਚ ਧੱਫ਼ੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
-''ਬੇਬੇ...! ਆਹ ਫ਼ੜ ਇਹਨੂੰ...! ਡਮਾਕ ਹਿੱਲ ਗਿਆ ਇਹਦਾ...!!" ਜੋਗੇ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
ਸਾਹਣ ਵਾਂਗ ਭੂਸਰੀ ਹਰ ਕੌਰ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ।
ਕਰੋਧ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਠੂੰਹੇਂ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
-''ਕੀ ਲੱਛਣ ਫ਼ੜਿਐ ਨ੍ਹੀ ਤੂੰ...? ਕਾਹਦਾ ਝੱਜੂ ਪਾਇਐ...?? ਆਹ ਲੀਰ ਜੀ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਇਹਨੇ ਯੱਭ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤੈ..! ਜਾਹ ਵੇ ਗੇਜਿਆ, ਲੈਜਾ ਇਹਨੂੰ, ਦਾਰੂ ਪੀ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਗਟਰ-ਗਟਰ ਝਾਕੀ ਜਾਂਦੈ ਔਤਾਂ ਦੇ ਜਾਣਾਂ, ਬਲੱਜ...!"
-''...................।" ਗੇਜਾ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਮੁੜ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਧੀ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਲੇਰਾਂ ਨਿਕਲ਼ ਗਈਆਂ।
-''ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੀਂ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀ, ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੀ ਕੀਤੀ...! ਡਾਢਿਆਂ ਮੂਹਰੇ ਮੈਂ ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀ, ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ...!!! ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੀਂ ਮੇਰੀਏ ਧੀਏ...! ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਨਿਤਾਣੀਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੀਂ...! ਤੇਰਾ ਰਾਖਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਰਤਾਰ ਈ ਐ...!" ਉਹ ਗੇਜੇ ਦੀ ਬੁੱਕਲ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਆਖ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਗੇਜਾ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਜੋਗਾ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਫ਼ਿਰ ਦਾਰੂ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਹੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਰੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀ ਬੁਝਦੀ ਆਸ ਵਾਂਗ ਪਿਛਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲਟੈਣ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵੀ ਬੁਝਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
-''ਐਥੇ ਹੁਣ ਕਾਹਦੇ ਸਿਆਪੇ ਕਰਨ ਬਹਿਗੀ ਨੀ...? ਚੱਲ ਅੰਦਰ...!! ਅੱਧੀ ਰਾਤੋਂ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗੀ ਐ ਗੱਦੋਂ ਦੇ ਜਾਣੀਂ..!" ਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਦਬਕਾ ਮਾਰਿਆ।
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਧਰਾਲ਼ੀਂ ਰੋਂਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। .....ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਔਰਤ ਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੁਰੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ..! ਅਨੰਤ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰ, ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ''ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥" ਆਖ ਕੇ ਨਾਰੀ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਔਰਤ ਨੇ ਔਰਤ ਦਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨੀ ਛੱਡੀ...!
ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫ਼ੇਰ ਰੋਣ ਨਿਕਲ਼ ਗਿਆ।