ਨਾ ਤਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ', ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ

ਜੰਗ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼  - ਗੁਰਦੀਸ਼ ਪਾਲ ਕੌਰ ਬਾਜਵਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਸ਼ਵ ਅੱਜ ਵੀ ਜੰਗਾਂ, ਖੇਤਰੀ ਟਕਰਾਵਾਂ, ਅੱਤਵਾਦ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੇਘਰ ਹੋ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਤਬਾਹ ਹੁੰਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਡਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹਨ?
ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਬੇਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ, ਮਿਸਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਚੁਕਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੇਵਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਪਾਰ, ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ, ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਟਕਰਾਵ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨ। ਕੂਟਨੀਤੀ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨ ਹਨ ਜੋ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਨਸਾਫ਼, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ। ਜਿੱਥੇ ਭੇਦਭਾਵ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੰਚਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ। ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੋਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ—ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਖਰਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਰੋਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਖੋਜ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅੱਜ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਜੰਗ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ, ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਾਸ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਮਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਨਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਲਝਾਉਣ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।