ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ: ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ - ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਿਪਨ ਚਾਵਲਾ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ, ਉੱਚੇ ਰੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ—ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ?

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ—ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਇੱਕ ਚੰਗੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅੰਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਪ ਸਕਦੇ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉੱਚੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਬੇਈਮਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਬੱਚੇ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਖਰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜੀਵੰਤ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਕਲ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਹਿਯੋਗ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਟੀਮ ਵਰਕ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਜਿੰਨਾ ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਧਿਆਪਕ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫ਼ਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੋਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸੰਚਾਰ ਕੌਸ਼ਲ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਵਿਚਾਰ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ, ਪਾਠਕ ਕਲੱਬ, ਖੇਡਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਟੀਮ ਵਰਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਕਾਂ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਈਏ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਈਏ ਕਿ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਪੇਸ਼ੇਵਰ, ਸਗੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇਗੀ।

ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਦੇ ਅੰਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੁੱਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰੀਏ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਕਾਰੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ।

ਲੇਖਕ:  ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਿਪਨ ਚਾਵਲਾ, 
 ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਮੀਨੈਂਸ ਸੰਗਰੂਰ