ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ  ਇੱਕ ਕਾਲ ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ - ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ 

ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਅਲਾਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੁਨੇਹੇ ਤੱਕ, ਹਰ ਪਲ ਮੋਬਾਈਲ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਹਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੱਕ, ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ? ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਲ ਕਦੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ? ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫੋਨ ਕਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲ
31 ਜੁਲਾਈ 1995 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਿਹਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ Writers' Building ਤੋਂ New Delhi ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ Jyoti Basu ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ Sukh Ram ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਫੋਨ Nokia 2110 ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈਂਡਸੈੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ Modi Telstra ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।
ਉਹ ਦੌਰ ਜਦੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਨ ਸੀ
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਕਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੀ ਕਾਲ ਕਈ ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੋਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ।
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਸਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
2003 : ਜਦੋਂ ਇਨਕਮਿੰਗ ਕਾਲਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੋਈਆਂ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 2003 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਨਕਮਿੰਗ ਕਾਲਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਕਾਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਦਲਿਆ, ਮੋਬਾਈਲ ਯੂਜ਼ਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਇੱਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ
ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਯੂਜ਼ਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਫੋਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਫੋਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਢੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਸਨ।
TRAI ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ 1997 ਵਿੱਚ Telecom Regulatory Authority of India (TRAI) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
TRAI ਨੇ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ, ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਜਰ ਦਾ ਦੌਰ
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਜਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੇਜਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਡਿਵਾਈਸ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਨੇਹੇ ਆ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਜਰ ਸੇਵਾ 16 ਮਾਰਚ 1995 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਏ, ਪੇਜਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ
ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਮ Martin Cooper ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦਾ ਪਿਤਾ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮੋਬਾਈਲ Motorola ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖੋਜ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
2 ਕਿਲੋ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ!
Motorola DynaTAC 8000X ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 2 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪਤਲੇ ਤੇ ਹਲਕੇ ਸਮਾਰਟਫੋਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਇੱਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬੈਟਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਘੰਟੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ।
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 10 ਸਾਲ
1973 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ 10 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। 1983 ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਇਹ ਮਾਡਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 790 ਗ੍ਰਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਯੁੱਗ
ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੈਮਰਾ, ਟੀਵੀ, ਬੈਂਕ, ਦਫ਼ਤਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਆਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਬਿਨਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।