Rewail Singh Italy

 ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਭੇਤ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

 ਕਿੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਇਆਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਸਮਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ  ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ,ਕੜੇ ਛਾਪਾਂ ਛੱਲੇ, ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਚੇਨੀਆਂ ਆਦ ਵੀ ਪਾਉਣੇ ਛਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਾ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।।ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਿੱਥੇ  ਵੀ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ,( ਲੈਪ ਟਾਪ) ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ।
 ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸਾਂ।ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਆਪਸੀ ਨੇੜਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ।ਹੁਣ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਲਾ ਗੁਗਲ ਬਾਬਾ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਚਾਹੀਆਂ  ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਛਿਣ ਪਲ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵੀ ਵਧਦੀ ਗਈ।ਅਤੇ ਕਈ ਖਾਸ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਲਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਮਨ ਚਾਹੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਲਾ ਦੀਨ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਜਾਦੂਈ ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੀ ਤਲੀ ਤੇ ਰਗੜਿਆਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਿੰਨ ਹਾਜ਼ਰ ਆਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਆਕਾ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਤੇ “ਖੁਲ ਜਾ ਸਿਮਮ ਸਿਮ” ਵਰਗੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੋਡ ਵਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੇਤੇ ਵੀ ਅੳਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੀਡਿਆ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਤੇ ਛਪਣ ਲਈ ਭੇਜਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਸਿਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।ਜੋ ਕਦੇ ਕੀੜੀ ਦੀ ਚਾਲ ਕਦੇ ਕੱਛੂ ਦੀ ਕਦੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀ ਬੋਰਡ ਤੇ ਉੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਗੀਆਂ ਭਰਦੇ ਨਿੱਤ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਗਿਆ,ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਬਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।
  ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫੋਂਟ’ ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਫੋਂਟ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਇਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਮੇਰੇ ਇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਮਿੱਤਰ ਸਵਰਨ ਜੀਤ ਘੋਤੜਾ ਜੀ ਇਟਲੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲੈਪ ਟਾਪ ਵਿੱਚ ਡਾਉਨਲੋਡ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ।ਜਿਸ ਤੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਭੇਜੀ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਪਲੇਠੀ ਰਚਨਾ ਮੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ  ਛਪੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ  ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਵੇਂ ਲੱਗਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਲਾਟਰੀ ਨਿਕਲ ਆਈ ਹੋਵੇ।
 ਮੇਰੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪ ਟਾਈਪ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੂਰ ਤੇ ਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਅਨ ਏਜੰਸੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸ਼ਖਸ ਮਿਸਟਰ ਸਚਦੇਵਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੇਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮੇਲ ਆਈ.ਡੀ.ਵੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਫੋਟੋ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।ਬਸ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਚੱਲ ਸੁ ਚੱਲ, ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ,ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫੋਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ,ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਭਾਵਣਾ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਕਈ ਵੈਬ ਸਾਈਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੋ ਵਖੋ ਵੱਖ ਪੰਜਾਬੀ  ਯੂਨੀਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀ ਕੋਡਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਕੀ ਬੋਰਡ ਬੜੀ ਮੇਹਣਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ।
 ਫਿਰ ਮੈਂ  ਅਨਮੋਲ ਯੂਨੀ ਕੋਡ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਰੋਮਨ ਕੀ ਬੋਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਡਾਉਣ ਲੋਡ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ।ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਸਾਈਟ ਵਾਲੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਟੈਕਨੀਕ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੀ.ਡੀ. ਕੰਬੋਜ, ਸਕੇਪ ਪੰਜਾਬ ਫਗਵਾੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਪਰਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ, 5 ਆਬੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਯੂ.ਕੇ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਸ.ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੰਦੋਲਾ,ਲਿਖਾਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਵਤਾਰ ਗਿੱਲ ਜੀ ਜੋ ਹੁਣ ਅਲਬਰਟਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਸਰੋਕਾਰ @2015 ਵੈਬਸਾਈ  ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਚਲਾ  ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਏ ਸੂਰਜ ਯੂਨੀ ਕੋਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀ ਕੋਡਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ  ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖਾਲਾ ਤੇ ਸਰਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗ ਦਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਧਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
 ਏਨਾ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਐਸੇ ਨੁਕਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਟਾਈਪ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ,ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ’ ਵੱਲ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ 5 ਆਬੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੀ ਰੂਹੇ ਰਵਾਂ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੰਦੋਲਾ ਯੂ.ਕੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦਿਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ  ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਭੇਤ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਦੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,ਕਿੱਥੇ ਵਰਤਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਭੇਤ ਜਾਨਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਬੜੇ ਖਿਆਲ ਉੱਸਲ ਵੱਟੇ ਭੰਨਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
 ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾਂ ਪਰੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਰਹੱਸ ਮਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹਣ ਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਯਾਦ ਆਂਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚਾਬੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਾਲੇ ਜਿੰਦਰੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੰਜੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਰੋਪੜੀ ਤਾਲਾ ਜੋ ਕਿਤੇ ਅੜ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਸਿਰ ਖਪਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ  ਖੁਲ੍ਹਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਕਦੀ ਕਦੀ ਚਾਬੀ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਉਣਿਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਅੜਾਉਣੀ ਦਾ ਹੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੈਰ ਪੈਰ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ।
  ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੀ ਹੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਈ।ਇਸੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੈਨੂ ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ,ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚੱਕ ਬੰਦੀ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੰਡਤ ਰਲਾ ਰਾਮ ਨਾਂ ਦਾ ਪਟਵਾਰੀ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਮੈਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸੀਨੀਅਰ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਅਤੇ  ਫੁਰਤੀਲਾ ਵੀ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਪਟਵਾਰੀ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਛਡ ਕੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।ਉਸ ਦੇ ਪਿਉ ਨੇ ਜਦ ਨੌਕਰੀ ਛਡ ਕੇ ਘਰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ,ਮੈਨੂੰ ਰੀਕਰਡ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।ਉਸ ਦਾ ਪਿਉ ਜੋ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਘਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ ਤੇ ਮਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਇਸ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਦੱਸ ਲਈ ਕਈ ਸੁਹਿਰਦ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸਰੋਕਾਰ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਤੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਦੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖ” ਬਾਹੋਂ ਪਕੜ ਉਠਾਲਿਆ” ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ  ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਅੱਖਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜੇ,ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਕਈ ਨੁਕਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾੳਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
  ਮੈਂ ਬਥੇਰਾ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੀ ਅੜਾਉਣੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੈਰ ਪੈਰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ।ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਡਾ. ਕੰਦੋਲਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਵੱਲ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵੱਲ ਮੈਨੂੰ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮਗਜ਼ ਮਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
 ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਰ “ਹਿੰਮਤੇ ਮਰਦਾਂ,ਮਦਦੇ ਖੁਦਾ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੋਈ”। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਧ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਮੇਰੇ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪੈ ਹੀ ਗਿਆ,ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ “ਦੇਰ ਆਏ ਦਰੁਸਤ ਆਏ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ” ਵੀ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੈਰਾਣਗੀ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਤੇ ਛਪ ਚੁਕਾ ਸੀ।ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਹਣਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਭੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦੇ ਭੇਤ ਦਾ ਤਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਹੁਣ ਆ ਗਈ।
 ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਭਾਵਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਹੜਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਬਸ ਮੇਹਣਤ,ਉਦਮ,ਹੌਸਲੇ, ਅਤੇ ਸਿਰੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਖਾਲੀ ਬਰਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਪਰ ਜੇ ਭਰੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਫਾਲਤੂ ਹੋਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਡਿਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਜੰਦਰਾ ਲਾਕੇ ਕੁੰਜੀ ਕਿਤੇ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਵੇਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖੀਰਲੇ ਪੜਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅੜਾਉਣੀ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਮੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਪਰਤਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਹੌਸਲਾ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਧਵਾਟੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਆਪਣੇ ਛੋਹੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੱਗੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਟਾਲ ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬੇਬਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
 ਮੇਰੇ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਦੋ ਸਮਾਨੰਤਰ ਰੇਖਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਬਿਣਾਂ ਅਧੂਰੇ ਵੀ ਹਨ।ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਲਾਂਹਵਾਂ ਵੀ ਲੈ ਬਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਅਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਣੇ ਬਿਣਾਂ  ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਜੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਣ ਦਾ ਤਾਣਾ ਬਾਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਕਈ ਜੰਦਰਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਨ ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਕੁੰਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਵਾਪਸੀ ਕੁੰਜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੰਡੇ ਵਰਤੇ, ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣੀ ਚਹੀਦੀ।      
ਜੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਤਾਂ ਹਿੰਮਤਾਂ ਨਾ ਹਾਰੋ।
ਉੱਦਮ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੋ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰੋ।
ਰਾਹਵਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਤੇ ਰੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ,
ਕਿੱਦਾਂ ਬਣੇ ਨੇ ਇਹ, ਬਸ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾ ਮਾਰੋ।
ਕੋਈ ਰਾਹ ਗੁਜ਼ਰ ਮਿਲੇ,ਮਾਣੋ ਪਲ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ,
ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਮਿਲੇ ਤਾਂ, ਬਹਿਕੇ ਜ਼ਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰੋ।
ਹੈ ਆਦਮੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਹੈ ਆਦਮੀ ਦਾ ਦਾਰੂ,
ਆਪਸ ਦੇ ਵਿਚ ਮਿਲਕੇ,ਇਹ ਔਕੜਾਂ ਵੰਗਾਰੋ।
ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਿਲਦੇ ਬੜੇ ਨੇ ਥੋੜੇ,
ਔਝੜ ਬੜੇ ਨੇ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ।

ਵਾਹ ਓ ਖਰਬੂਜ਼ਿਆ ਤੇਰੇ ਵੀ ਨਵੇਕਲੇ ਰੰਗ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ 

ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਲੋਬ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਬੰਸਤੀ ਰੰਗਾ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਜਿਸ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਦਰ ਨੇ ਬੜੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ,ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਝੱਟ ਪੱਟ ਆਪਣੇ  ਮਿੱਠੇ ਫਿੱਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਫਲ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਫਸਲ  ਸਖਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਬਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ, ਗੁੱਦਾ, ਅਤੇ ਛਿੱਲੜ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਰਬੂਜਾ ਸਾਉਣੀ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਵਾਧੂ ਫਸਲ ਹੈ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਦਾਵਰੀ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਇਦ ਖਰੀਫ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ  ਵੀ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਵਾੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਖਰਬੂਜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸੁਹਣਾ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸੰਧੂਰੀ ਰੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਨ ਮੁਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਅੱਧ ਪੱਕੇ ਖਰਬੂਜੇ ਨੂੰ ਕਚਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਰੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਚੌੜੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਗੋਦ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਫਲਦਾ ਫੁਲਦਾ ਗੁੱਛ ਮਾਰੀ ਇਹ ਪੱਕਣ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤਾ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਪੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਖੁਸ਼ਬੋ ਖਿਲਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ  ਕਈ ਹੋਰ ਖਰਬੂਜੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵੇਖੋ ਵੇਖੀ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਬਦਲ  ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਲਈ ਐਵੈਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਕਹਾਵਤ ਬਣਾਈ,ਕਿ ਖਰਬੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖਰਬੂਜਾ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
       ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ, ਬੜੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਾਏ ਮਹਿਕਾਂ ਛੱਡਦੇ ਖਰਬੂਜ਼ਿਆਂ ਦੇ  ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਹੱਥੋ ਹਥੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਹੁਣ ਹਰੇ,ਪੀਲੇ,ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਦੇ ਦੇਸੀ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਖਰਵ੍ਹੀ ਤੇ ਮੋਟੀ ਛਿੱਲ ਵਾਲੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮਿੱਠੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਆਮ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
         ਖਰਬੂਜੇ ਬਾਰੇ ਹੱਥਲਾ ਲੇਖ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਪਣ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦਾਦੀ ਨਾਲ  ਬਿਤਾਏ ਪਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ  ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਦਾਦੀ ਮੈਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਝੂਟੇ ਦੇਂਦਿਆ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਵੀ ਗਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ:- 
” ਅੰਬ ਪੱਕੇ ਖਰਬੂਜੇ,ਲੈ ਲੈ ਕਾਕਾ ਝੂਟੇ,ਧਰੇਕਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਤੇ, ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਲਾਏ ਬੂਟੇ ............. ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦਾਦੀ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਝੂਟੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਕਦੇ ਹੁਲਾਰਾ ਆ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ।ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰਿੱਜ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਖਰਬੂਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡੇ ਹੋਣ ਲਈ ਰੱਖ ਦੇਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਖਾਣ ਦਾ ਬੜਾ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ। ਬੀਜ ਸੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈਣੇ, ਜੋ ਸੁਕਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਰੀ ਕੱਢ ਕੇ  ਖਾਣ ਦਾ ਵੀ ਸੁਆਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।ਦਿਮਾਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਆਮ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲਈ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ,ਹਦਵਾਣੇ,ਕੱਦੂ,ਅਤੇ ਖੀਰੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਹਿਕਮਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਮਗਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।,ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰਬੂਜੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।ਖਰਬੂਜਾ ਹਾਜ਼ਮੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਫਲ਼ ਹੈ,ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਵੀ ਚੰਗੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।ਖਰਬੂਜੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਹਿਕ,ਅਤੇ ਸੰਧੂਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਸਿਫਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਖਰਬੂਜਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਫਾੜੀਆਂ ਕਰਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚਾਕੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਖਾਣ ਦਾ ਖਾਣ ਦਾ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

           ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ  ਘਸੀਟੂ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਖਰਬੂਜੇ ਬੀਜਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾ ਦਾ ਅਤੇ ਬੜੀ ਡਰਾਉਣੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰੜੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੀ।ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨ ਤੇ ਹੀ ਨਿਆਣੇ ਤ੍ਰਭਕ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਹੁੱਕੀ ਦੇ ਸੂਟੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਨਿਆਣੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜ  ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਖਰਬੂਜੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ,ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਤੋਂ  ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੇ ਖਰਬੂਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦੱਸ ਬੈਠਕਾਂ ਕਢਵਾ ਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਕੰਨ ਫੜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੋਬਾ ਤੋਬ ਕਰਵਾ ਕੇ ਛਡਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਇੱਲਤਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ।ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ ਛਡ ਕੇ ਉਸ ਨੁੰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕਦੀ ਉਸ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਕਦੇ ਹੁੱਕੀ ਕਦੇ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੋਟੇ ਖੁੰਗਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਟੀ ਕਿਤੇ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਲਾਂਭੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਦੇ,ਉਹ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਖਿਝਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਬੋਲਦਾ ਤਾਂ ਨਿਆਣੇ ਝੱਟ ਜਿਧਰ ਨੂੰ ਰਾਹ ਲਭਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਡਿਗਦੇ, ਸ਼ੂਟਾਂ ਵੱਟ ਜਾਂਦੇ ਤੇ  ਘਸੀਟੂ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ, ਹੁੱਕੀ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਖਿਝਦਾ ਖਪਦਾ ਵਾੜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
              ਹਰ ਦੇਸ਼,ਹਰ ਇਲਾਕੇ,ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਖਰਬੂਜਾ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ,ਜ਼ਿਲਾ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਅਜਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ  ਚਮਿਆਰੀ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ  ਗੀਤ ਕਾਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਬੋਲ ਹੁਣ ਵੀ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਭਰੂ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਿਆਂਦਾ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਖਾਣ ਲਈ ਦੇਂਦਾ ਇਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
“ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰੀ ਦਾ,ਤੈਨੂੰ ਵੈਖ ਕੇ ਸੀਨਾ ਠਾਰੀਦਾ,
ਮਹਿਕਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਪਟਾਰੀ ਦਾ,ਖਰਬੂਜੇ ਵਰਗੀ ਨਾਰੀ ਦਾ,
ਜਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੱਟ ਲਲਾਰੀ ਦਾ,ਜਾਂ ਤਿੱਖੀ ਤੇਜ਼ ਕਟਾਰੀ ਦਾ।
ਕੋਈ ਭਾਂਡਾ,ਹੈ ਘੁਮਿਆਰੀ ਦਾ,ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਦਾ।
ਮੁੱਲ ਜੋ ਵੀ ਮੰਗੇਂ  ਤਾਰੀਦਾ,ਕਦੇ ਜਿੱਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਹਾਰੀਦਾ,
ਨੀਂ ਪੱਲਾ ਚੁੱਕ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦਾ,ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਲੈ ਚਮਿਆਰੀ ਦਾ।“

          ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜਦੋਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਇਕ ਫਕੀਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਹੱਥੋਂ ਲੈਕੇ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਖਾਧਾ,ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਫਕੀਰ ਖਰਬੂਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਈਂ ਖਰਬੂਜੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ।ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰੂਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਗੁਣ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।ਜਿਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ  ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਆਮਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾ ਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
 
      ਅੰਬ ਨੂੰ ਬਹੁ ਗੁਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਲ਼ਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਫਲ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਇਹ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਪੇੜ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਲਗ ਪਗ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਤੇ ਹਦਵਾਣਾ ਦੋ ਫਲ਼ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੇਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ਼ ਜਿਵੇਂ ਕੱਦੂ, ਕਰੇਲੇ,ਤੋਰੀਆਂ ਟੀਂਡੇ ਵਗੈਰਾ,ਵੀ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਫਲ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਹਦਵਾਣਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖਾਣ ਯੋਗ ਫਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਕਿੱਥੇ ਹਦਵਾਣਾ,ਗੱਲ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਰੰਗਾ,ਮਹਿਕਾਂ, ਨਕਸ਼ਾਂ, ਆਕਾਰ,ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀ ਰੀਸ ਹਦਵਾਣੇ ਨੇ ਕੀ ਕਰਣੀ,ਜਿਸਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਕਿਸੇ ਹਲਵਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲ਼ਾਲੇ,ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੇਹਲੜ ਦੀ  ਮੋਟੀ ਵਧੀ ਗੋਗੜ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਦਵਾਣੇ ਪੰਝੀ ਪੰਝੀ ਕਿੱਲੋ ਤੋਂ ਵੀ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸੰਭਲਣ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।   
         ਕੋਈ ਸਮਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਦੇ ਵਾੜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਣ ਵਧ ਗਏ, ਕਨਕ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ,ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਰ, ਛੋਲੇ,ਅਲਸੀ,ਸਰ੍ਹੋਂ, ਮੱਕੀ ਬਾਜਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਭ ਕਾਰੀ ਫਸਲਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ,ਇਸ ਮਾਰ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਿਆ।ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇ ਖਰਬੂਜ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘਰੀਂ ਲਿਆਂਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਪੱਕ ਕੇ ਜ਼ਰਾ ਨਰਮ ਹੋਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਤੇ , ਦੁਕਾਨਾਂ,ਸੜਕਾਂ ਜਾਂ ਰੇੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਲਗਣ ਤੀਕ ਹਹਿ ਗਈ ਹੈ,ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ,” ਵਿਚਾਰਾ ਖਰਬੂਜ਼ਾ” ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਝਟ ਤਗੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਵੀ,ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਸੱਤੀਂ ਵੀਹੀਂ ਸੌ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਚਾਕੂ ਭਾਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ ਭਾਂਵੇਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ,ਨੁਕਸਾਨ ਤਾਂ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਦਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ।
         ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਅਜੋਕੀ,ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਲੀਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਲਾਹਾ ਲੈਕੇ ਨੇਤਾ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਮਿੱਧਦੇ ਹੋਏ ਨੇਤਾ ਗਿਰੀ ਕਰਦੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ  ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਦੇ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ  ਹੋਣ ਦੇ ਫੋਕੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣ ਕੇ ਚੰਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਚਾਕੂ ਤੇ ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਵਰਗਾ ਹਰ ਪੰਜੀਂ ਸਾਲ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।ਮੁੜ ਫਿਰ ਉਹੀ ਪਰਾਣੇ ਰਾਗ ਤੇ ਸਰੰਗੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਤੇ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਰੂਪੀ ਪਰਜਾ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਬਲ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚਾਕੂਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਹੀ  ਲਹੂ ਵੀਟਣੇ   ਖੁੰਢੇ  ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਪਰਾਣੇ ਚਾਕੂ ਛੁਰੀਆਂ,ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ।ਇਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਤੇ ਚਾਕੂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ : ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੁਥਲੀ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੱਸ ਕੁ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬੈਠੀ ਬਿਠਾਈ, ਨਾ ਹਿੰਗ ਲੱਗੀ ਨਾ ਫਟਕਰੀ ਰੰਗ ਚੋਖਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਲਾਂਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਟਵਾਰਣ ਬਣ ਗਈ।ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ।ਕੋਰੀ ਅਣਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉੱਸ ਨੇ ਖਿੱਚ ਧ੍ਰੂ ਕੇ ਕੁੱਝ ਲਿਖਣਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਅਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ  ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜਿਵੇਂ ਰੱਸਾ ਪਾਕੇ ਧ੍ਰੂੰਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਉੱਸ ਵਰਗੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਲੈਣੇ  ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਲਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ,  ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ,ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਫਰਕ ਤਾਂ  ਉੱਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੀਕ  ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ 2 ਝੂਟੇ ਲੈ ਆਈ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਦਗੀ ਪਸੰਦ  ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ  ਹੀ ਹੈ। ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਬਜਾਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।ਅੱਧੇ ਕੁ  ਕੱਪੜੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਹੀ ਫੰਡ ਛਡਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਦਾਲ ਜਾਂ ਕੜ੍ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਉੱਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਉੰਗਲਾਂ ਚੱਟਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਪਸਾਰ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।
          ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਤੀਲੇ ਵਿੱਚ ਕੜਛੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਉੱਸ ਨੂੰ ਵਾਹਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਕੜਛੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਦੀ  ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਾਂ ਇਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ ਦੀ ਟੱਲੀਆਂ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ।ਦਾਲ ਸਬਜ਼ੀ ਤੇ,ਸਾਗ ਨੂੰ ਤੜਕਾ ਲਾਉਣਾ,ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਤਾਂ ਉੱਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖੇ।ਘਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਫਾਈ ਉੱਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।  ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਿਲਾਰਾ ਪਾਉਣ ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਲੀੜਾ ਉੱਘੜ ਦੁੱਘੜ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਾਂ।ਕਈ ਵਾਰ ਇਸੇ ਗੱਲੋਂ ਉੱਸ ਨਾਲ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਗੱਲੇ ਕੁੱਝ ਅਟਾ ਪਟੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਘੇਸ ਵੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।ਉਹ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਾਂ ਆਈ ਬਲਾ ਗਈ ਬਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੜ ਵੱਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਸੌ ਸੁਖ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪੱਲਾ ਘੁੱਟ ਕਟ ਫੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਕਸੂਰ ਤਾਂ ਆ ਜਾ ਕੇ ਆਪਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਵਾਧੂ ਦੀ ਕਿੱਚ ਕਿੱਚ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੀਏ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।ਇੱਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਟੂਟੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਕਦੇ ਵਾਲ ਵਾਹ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਸੁੱਟ ਛੱਡੇ, ਮੰਜੇ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿੱਲੀ ਤੇ ਟੰਗਣ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇ ਤਰਤੀਬੇ ਸੁੱਟ ਛੱਡਣੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕੁੱਝ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਹੈ। ਨਿਆਣੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਹੇ ਵਰ੍ਹੇ ਜਾ ਕੇ  ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਫਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਢਾਈ ਟੋਟਰੂ ਮੀਆਂ ਠਾਕਰ ਦੁਆਰੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਠਾਕਰ ਦੁਆਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਬੈਠੇ, ਪਰ ਘਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਕਿਹੜੀ ਸੌਖੀ ਹੈ ਪਰ ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਜੋ ਝਾੜੂ ਫੇਰਦੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੱਸ ਧੂੜਾਂ ਹੀ ਧੁਮਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
        ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਕਿ ਹੁਣ ਬੁਢੇ ਵਾਰੇ ਹੁਣ ਹੋਰ ਹੱਡ ਘਸਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ  ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਰੱਖ ਲਈਏ, ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਲੋਹ ਲਾਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਟੁੱਟ ਹੋਏ ਹਨ।ਜਦ ਤੱਕ ਹੱਥ ਪੈਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਰ ਵੜਨ ਦੇਣਾ।ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਇਤਬਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ,ਨਾਲੇ  ਤੁਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਓ ,ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕੀ ਕੁੱਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਲੇ ਰੋਟੀਆਂ ਖੁਆਓ ਨਾਲੇ ਹਰ ਵਕਤ ਜਾਨ ਖਤਰੇ ਚ ਪਾਈ ਰੱਖੋ। ਇੱਕ ਵੇਰਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਚੋਂ ਜਦੋਂ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਵੇਖਿਆ ਨੇ ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਮੈਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰੀ ,ਕਿੱਲੀ ਓਥੇ ਦੀ ਓਥੇ ਰੱਖ ਛੱਡਨਾ।
                  ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਬਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵਾਂ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ  ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨੋਂਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਸ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਚੰਗੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਤੋੜ ਮਿਹਣਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੀਤੀ।ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਕੌੜੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸੀ।ਪਰ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਨਾ ਖਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉੱਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕਦੇ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ।ਨੌਂ ਜੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਣਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਿਉਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ ਭਰਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਗੋਹੇ ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਪੱਠੇ ਦੱਥੇ ਤੱਕ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਰਸੋਈ ਤੱਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੱਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝਲਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ,ਧਮੂੜੀ’ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ  ਕਈ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਦਰ ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ  ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
               ਸਾਂਝੇ ਘਰੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਤਾਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਤਨਖਾਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਨੌਕਰੀ ਕੱਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਛਾਂਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਜਾਕੇ ਪੈਰ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਮ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਓ ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਜ਼ਤ ਗਈ ਮੁੜ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਜਦ ਘਰ ਵੜਨਾ ਤਾਂ ਭੁਲੱਕੜ ਸੁਭਾ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਉੱਸ ਦੀਆਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੰਗਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਸੁਣਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ । ਇਕ ਵੱਡੀ ਭੈੜੀ ਆਦਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਘਸਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਈ।ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲੋੜਾਂ ਥੋੜਾਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਵੀ ਵਧੀਆਂ ਗਈਆਂ।ਅਸੀਂ ਘਰ ਕਦੇ ਲਵੇਰੀ ਕੋਈ ਗਾਂ ਮੱਝ ਰੱਖ ਲਈ। ਪਰ ਘਾਹ ਪੱਠੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਨਾ ਮੈਂ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਉਹੀ ਜਾਣੇ, ਮੈਂ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਦਫਤਰੋਂ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਫਤ ਦੀ ਦਾਰੂ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਾ ਕੇ ਘਰ ਆ ਵੜਨਾ ,ਉੱਸ ਨੇ ਸਬਰ ਕਰ ਛਡਨਾ,ਅਖੀਰ ਉੱਸ ਦੇ ਸਬਰ ਦਾ ਬਨ੍ਹ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦਾਰੂ ਪੀਣ ਦੇ ਨਾਲ  ਮੀਟ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ,ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਣਿਆ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਛਕ ਲਿਆ।
               ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰੀ ਹਾਂ ਨਾ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਹਾਂ ਨਾ ਨਰੰਕਾਰੀ ਹਾਂ।ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੁੱਝ, ਇੱਸ ਸੱਭ ਕੁੱਝ ਦੇ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਦੀ ਤੇ  ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤੇ ਸਾਫ ਸੁੱਥਰੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਤੇ ਮਿਹਣਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੈ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੇਰੇ ਤੇ ਅਸਰ ਹੈ । ਹਾਂਲਾਂਕਿ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਮੇਰਾ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤਲਖ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਆਪੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ।
            ਇਟਲੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਪਿੱਛੇ ਸਖਤ ਮਿਹਣਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉੱਸ ਗੋਡੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਨੌਂ ਬਰਨੌਂ ਹੋ ਗਈ।ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਡਟੀ ਰਹਿੰਦੀ।ਇੱਥੇ ਨਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੰਸੂ ਹੰਸੂ ਕਰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੋਤਰੇ ਨਾਲ ਉੱਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਹਵਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕਦੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੜ੍ਹੀ ਚੌਲ ਉਹ ਬਨਾਂਦੀ ਤਾਂ ਨਿੱਕਾ ਪੋਤਾ ਗੁਰਬਾਜ਼ ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਚਮਚੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੁਆਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ,ਮਾਂ ਦੇ ਮੋੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਪੂਰੀ ਕਰ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
           ਪਿੱਛੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ ਸਕੂਟਰੀ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀ ਦਾ ਡਿਗ ਕੇ ਚੂਲਾ ਟੁੱਟਣ ਕਰਕੇ ਡਾਢੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣ ਗਈ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਲੋਕਲ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮ੍ਰਿਤਰ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਕਲੀ ਚੂਲਾ ਪੈ ਜਾਣ ਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੋਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲਣ ਜੋਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੇਰੇ ਤੇ ਸਿਰ੍ਹੜ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ  ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਇਟਲੀ ਆ ਗਏ ਤੇ ਹੁਣ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੋਹਤੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਭਾਂਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਵ੍ਹੀਲ ਚੇਅਰ ਨਾਲ ਆਈ ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ  ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਗੀਤ ‘ਦੇ ਦੇ ਗੇੜਾ ‘ ਵਾਲੇ  ਗੀਤ ਵੇਲੇ ਗੇੜੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੀ,ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇਸ ਉਮਰੇ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਆਪਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਰਹੀਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਸ ਪੱਖੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਿਹਾ ਉਹ ਇੱਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨੰਬਰ ਕੱਟ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸੋਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਤੁਰਦੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕੇ ਉਹ  ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।ਜਾਂ ਕਦੇ ਇੱਸ ਦੇ ਗੋਡੇ ਜਾਂ ਚੂਲਾ ਨਵੇਂ ਪਏ ਹੋਣ ਗੇ। ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰ ਵੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਿਖਾ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
              ਹੁਣ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿੰਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ ਹੋਏ ਹਾਂ।ਦੋਹਾਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ  ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਅ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਗਈ,ਬੱਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਾਤਾ ਹੁਣ ਤੂੰ ਅਰਾਮ ਕਰ ਅਸੀਂ ਜੁ ਹਾਂ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਜੋਗੀ ਹੈ।ਬੇ ਝਿਜਕ ਸੋਟੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੁਰਤੀ ਵਿਖਾ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਉੰਲੀਆਂ ਹੀ ਨਚਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।ਪਰ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ  ਦਾਲ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਕਰਾਰੇ ਫੁਲਕੇ ਜਦੋਂ ਪਕਾਉਂਦੀ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਉੰਗਲਾਂ ਚੱਟ ਚੱਟ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵੀ’ ਵਾਹ ਦਾਦੀ, ਵਾਹ ਦਾਦੀ, ਕਹਿੰਦੇ, ਹੱਸਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ , ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਤੇ  ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
                 ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਨਿਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੁੱਥਲੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਥਲੀਆਂ  ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਂ ਰੱਬ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।
       ਗ੍ਰਹਿਥ ਗੱਡੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਹੀਏ, ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਚੰਗਾ।
     ਜੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਜਾਂ  ਲਹਿ ਜਾਵੇ,ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਪੰਗਾ।
     ਜੀਵਣ ਸਾਥੀ ਛੱਡ ਜਾਏ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ,ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਹਨੇਰਾ
     ਜੀਵਣ ਦਾ ਸਾਥੀ  ਜੇ ਹੋਵੇ, ਜੀਵਣ ਫਿਰ ਬਹੁ ਰੰਗਾ।
     ਜਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੋਰ ਬਥੇਰੇ,ਇਸ ਦੀ ਰੀਸ ਨਾ ਕੋਈ,
     ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਬਾਝੋਂ ਬੰਦਾ,ਹੁੰਦਾ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ।
     ਬੈਸ਼ੱਕ ਭਾਂਡੇ ਰਹਿਣ ਖੜਕਦੇ,ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਾਲਾ,
     ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਂਝਾਂ ਦੀ ਗੰਗਾ।

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਢਾਇਆ ਬੇਟ ਬਿਆਸ ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ  ਬਹਾਦਰ ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਐਵੇਂ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲ਼ਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਹਿਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਘਾਂ  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦਲ ਦਲ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਰਿਆਲ਼ੇ ਛੰਬ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਕਾਸੂ ਜਿਸ ਨੂੰ  ਸੇਮ ਨਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਗੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਥੋਹਰਾਂ,ਅੱਕ,ਭੱਖੜੇ ਝਾਊ,ਸੜਕੜੇ ਤੇ ਕਾਹੀ ਤੇ ਬੂਟੇ, ਤੇ ਮਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਝਾੜ,ਰੇਤਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਤੇ, ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਪਗ ਡੰਡੀਆਂ, ਤੇ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਛੰਬ ਚੋਂ ਬਰਸੀਮ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਲੰਘਦੇ ਲੋਕ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹਰਿਆਵਲ ਭਰੀ ਪਟਰੀ ਨਾਲ  ਅੱਪਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨਾਂ ਦੀ ਬਰਫਾਨੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਠੰਡੇ ਠਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਗਦੀ  ਨਹਿਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਬਾਰਾਨੀ ਭੁਇਂ ਨੂੰ ਬਾਂਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਦੱਖਨ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਲਗ ਪਗ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ।ਪਹਾੜ ਵਾਲੀ ਬਾਹੀ  ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਕਬਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਦੋ ਫੱਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸਾਈਂ ਬੋਹੜ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਾਈਂ ਰਾਂਝੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਵੀਰ ਵਾਰ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ  ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚਿਰਾਗ ਬਾਲਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਆਂ ਦਾ ਲਗ ਪਗ ਛੱਬੀ ਜੀਆਂ ਦੇ ਟੱਬਰ ਵਾਲਾ ਇਕ  ਘਰ ਜੋ ,ਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰ’ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਜੋ ਇਕੱਠ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ।ਇੱਕ ਘਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਘਰ ਮਹਿਰਾ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ,ਦੋ ਘਰ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦਾ,ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਘਰ ਸਨ।ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬ੍ਰਾਦਰੀ  ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਘਾਟ ਛਡ ਕੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ  ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਖੂਹ ਸੀ ਜੋ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਛਾਂ ਦਾਰ ਪਲਾਕ ਦੇ ਰੁਖ ਹੇਠਾਂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਬਿਨਾਂ ਵਿਤਕਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਢਾਏ ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਢੂੰਘਾ ਸੀ,ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਝਾਕਦਿਆਂ ਪਾਣੀ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਸੀ।ਖੂਹ ਦੀ ਉਚੀ ਮਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਚਾਰ ਮਝੇਰੂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ,ਏਰੇ ਜਾਂ ਵਾਣ ਦੀਆਂ ਸੱਤਰ ਸੱਤਰ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਲੱਜਾਂ ( ਮੋਟੇ ਰੱਸੇ)ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਲਟੀ ਬਨ੍ਹ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।ਇੱਕ ਘੜਾ ਭਰਨ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਬਾਲਟੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਖਿਚਦੇ ਬਾਹਵਾਂ ਹੰਭ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਕੰਮ  ਲਈ ਦੋ ਦੋ ਜਣੇ ਲੱਗ ਕੇ ਵੀ ਖੂਹ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਸਵੇਰੇ ਤੜਕ ਸਾਰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਗੁਰ ਦੁਆਰੇ ਦੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਸੰਖ ਪੂਰਣ ਤੇ ਖੂਹ ਤੇ ਬਾਲਟੀਆਂ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਮਧਾਣੀਆਂ ਦੀ ਘੁਮਕਾਰ , ਖੇਤ ਵਾਹੁਣ ਜਾਂਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ,ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਫ ਸੁਥਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਅਜਬ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਮਾਘੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਮਹੀਨਾਂ ਹੀ ਤੜਕ ਸਾਰ ਖੂਹ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਘਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਗਾਰ ਵੀ ਕੱਢਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ,ਜੋ ਕਿ ਬੜੀ ਮਿਹਣਤ ਤੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਕੇ ਜਦੋਂ ਢਾਕ ਨਾਲ ਘੜੇ ਲਾਈ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਬਖੇਰਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਕੱਟਣ ਲਈ  ਆਮ ਲੋਕ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ  ਲੈ ਕੇ ਖੂਹ ਤੇ ਲੱਗੇ ਇੱਸ ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ  ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਪਲਾਕ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਨਿੱਕੇ ਨਿਆਣੇ  ਝੂਟੇ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ, ਸੁਆਣੀਆਂ ਬੁਢੀਆਂ ਠੇਰੀਆਂ ਵੀ ਪੀਂਘ ਦਾ ਹੁਲਾਰਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਖੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਖਰਾਸ ( ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਚਲੱਣ ਵਾਲੀ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ) ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਾਲ  ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੱਕੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਉਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਹੀ ਪੱਕੇ ਘਰ ਸਨ, ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਕੰਧਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਬੜੀ ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਲਿੰਬੇ ਪੋਚੇ ਚੌਂਕੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ,ਕੱਚੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਣਾਏ ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ,ਪਸੂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਧ ਪਧਰੇ ਘੁੱਗੀਆਂ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰ, ਚੌਗਾਣ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਵੇਹੜੇ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠੇ  ਸਾਦ ਮਾਰਦੇ ਵਲ਼ ਛਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ,ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਕੇ ਹੱਕ ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ  ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਦਾ ਬਹਾਰੇ ਮਿਹਣਤੀ ਲੋਕ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਘਰ ਘਰ ਲਵੇਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਚਾਟੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਮਧਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੱਸੀ ,ਦਹੀਂ ਦੇਸੀ ਘਿਉ,ਗੁੜ ਸ਼ੱਕਰ,ਅੱਧ ਰਿਕੜਿਆ ਛੇੰਨੇ ਜਾਂ ਕੌਲ ਜਾਂ ਕੜੀ ਵਾਲੇ ਗਲਾਸ ਭਰ ਭਰ ਕੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਡੰਡ ਬੈਠਕਾਂ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਜੁਆਨ,ਉਦੋਂ ਹਰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
             ਵਾਹੀ ਜੋਤੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸੀ।ਹਾੜੀ ਦੀ ਮੁਖ ਫਸਲ ਕਨਕ ਸਰਹੋਂ, ਛੋਲੇ,ਮਸਰ,ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬੀਜੇ ਦੋ ਦੋ ਚਾਰ ਚਾਰ ਅਲਸੀ ਦੇ ਸਿਆੜ ਜਦ ਕਾਸ਼ਣੀ ਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਦੇ ਸਨ,ਤਾਂ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫਸਲ ਮੱਕੀ,ਬਰਸੀਮ, ਲਾਲ ਕਿਸਮ ਦਾ ਝੋਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਤੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ,ਜੋ ਛੱਟੇ ਨਾਲ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਮਸਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕਮਾਦ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਘੱਟ ਸਨ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੱਟੀ,ਅਤੇ ਇਕ ਦਾਣੇ ਭੁਨਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ,ਇੱਕ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਬ੍ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੇਠਾ ਤੱਪੜ ਵਿਛਾਕੇ ਰੋਟੀ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚਉਲਾਂ ਤੇ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ ਬੜੇ ਸਾਦੇ ਪਰ ਰੌਣਕਾਂ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
            ਸਾਦਗੀ,ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਗੱਠੜੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝੀ ਪਈ ਹੈ  ਜਿੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਦੀ ਸਾਂਝ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹਵਾਂ ਗਾ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ  ਇਕ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ।ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਲਾਲਾ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ,ਪਿੰਡੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਠ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੀ।ਉਦੋਂ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਣ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਧਣ ਟਾਂਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਇੱਕ ਚਵਾਨੀ ਭਾਵ ਚਾਰ ਆਨੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਦਿਆਂ ਨੇ ਟੁੱਟੇ ਪੈਸੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ  ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਪਈਆ ਦੇ ਕਿ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਲਾ ਇਹ ਲੈ ਕਿਰਾਇਆ ਤੇ ਬਕਾਇਆ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਨੇ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਚੇਤੇ ਨਾਲ ਗਿਣ ਕੇ ਲੈ ਲਈਂ।ਉਹ ਰੁਪਈਆ ਗੰਢ ਪੱਲੇ ਬਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਘਰ ਲੈ                                    ਆਇਆ।ਪੈਦਲ ਹੀ ਗਿਆ ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।ਜਦ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਹਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਐਵੇਂ ਕਿੱਥੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਨਿਆਂ ਦੇ ਬਕਾਏ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਫਿਰਾਂਗਾ, ਨਾਲੇ ਟਾਂਗੇ ਦੀ ਢਿਚਕੂੰ ਢਿਚਕੂੰ ਕਰਦੀ ਚਾਲ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖਿਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ,ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਦੋਂ ਘਰ  ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਘਰ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ  ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਬੜੇ ਹੱਸੇ।
          ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਹਾ ਕਿਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ, ਕਿੱਕਰ ਨਿੰਮ,ਧਰੇਕ ਤੇ ਸ਼ਰੀਂਹ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੋਵੇ,ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰੀ ਤਾਂ ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੜ ਸਕਦੀ।ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਧੀ ਦਾ ਡੋਲਾ ਨਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਸੁਖੀ, ਉਹਦਾ ਜੱਗ ਸੁਖੀ।ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਘਰ ਧਰੇਕਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।ਇੱਕ ਵੇਰਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ,  ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੱਭ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਤੇ  ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ ।ਇਵੇਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਕੇ ਤੇ ਇਕੱਠ ਵੇਖ ਕੇ ਬੈਸੰਤਰ ਦੇਵਤਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੀ,ਜੋ ਅੱਗ  ਬਿਣਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤੇ ਬੁਝ ਗਈ,ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੱਠ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਵਰਖਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ  ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
           ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦੱਸਵੀਂ ਤੱਕ  ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਏਸੇ ਪਿੰਡੋਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਵੇਰਾਂ ਬਾਪੂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ  ਇੱਕ  ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਈਕਲ  ਲੈ ਦਿੱਤਾ,ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਹੀਆ ਵੱਡਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਛੋਟਾ ,ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਪੰਚਰ ਹੋ ਜਾਣ  ਕਰਕੇ ਸਕੂਲੋਂ ਲੇਟ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਬਿਨਾਂ ਪੈਡਲ ਤੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਰ ਤਿਲਕ ਕੇ ਗਿੱਟੇ ਗੋਡੇ ਲਹੂ ਲੁਹਾਣ ਹੋ ਜਾਣੇ , ਕਦੇ ਗਰਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪਜਾਮਾ ਫਟ ਜਾਣਾ, ਕਦੇ ਕੁੱਤੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ,ਸੋਚਿਆ ਐਵੇਂ ਰਾਹ ਜਾਂਦੀ ਬਿਪਤਾ ਸਹੇੜ ਲਈ,ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਸਾਂ,ਆ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਖੋਤੀ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਸਾਈਕਲ ਅੰਦਰ ਖੁਰਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪੈਦਲ ਸੁਆਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ।ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀ  ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ,ਪੁਰਾਣੇ ਟੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਤੇ ਐਵੇਂ ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ ਕਰਦੇ ਬਸਤੇ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਕਦੋਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।    
            ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ  ਕਰਵਟ ਬਦਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,ਟਾਂਗਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਤਿੰਨਾ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਟੈਂਪੂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੈ ਆਂਦਾ,ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ੳ ਆਵਾਜ਼ ਭੂੰਡ ਵਰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਭੂੰਡ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਟਾਂਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਭੂੰਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ  ਬੜੀ ਖਹਿ ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੱਸਾਂ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਟਾਂਗੇ ਵਿਚਾਰੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਈਦ ਦੇ ਚੰਨ ਹੀ ਹੋ ਗਏ।ਟੈਂਪੂ ਜਦ ਸੁਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਡਰਾਈਵਰ ਅਜੇ ਕਿੱਲੀ ਨੱਪ ਕੇ ਤੁਰਨ ਹੀ ਲਗਦਾ ਬੱਸ ਪਾਂ ਪਾਂ ਕਰਦੀ ਬਸ ਆ ਧਮਕਦੀ, ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਟੈਂਪੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਵਾਰੀਆਂ ਹਰਲ ਹਰਲ ਕਰਦੀਆਂ ਬਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਦੀਆਂ ਟੈਂਪੂ ਵਾਲਾ ਬੱਸ ਵੱਲ ਘੂਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਰ ਪਰਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
              ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਲਕਿਆਂ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਨਲਕਿਆਂ ਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਲੱਗਣ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੂਹ ਤੇ ਰੌਣਕਾਂ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘਰ ਘਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਨਲਕਿਆਂ ਨੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ਵੀਰਾਣਗੀ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਘਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪੱਖੇ ਲਗ ਜਾਣ ਤੇ ਖੂਹ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਛਾਂ ਦਰ ਰੁੱਖ ਬੇ ਲੋੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਰੀ ਕੁਹਾੜੇ ਦੀ  ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ  ਖੂਹ ਵੀ ਗਾਰ ਨਾ ਕੱਢਣ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੁਕ ਗਿਆ ।ਫਿਰ ਘਰ ਘਰ ਸਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪ  ਲੱਗ ਗਏ।ਕੋਈ ਕੱਚਾ ਘਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਂਕੀ ਲੱਗ ਜਾਣ ਤੇ ਟੂਟੀ ਦਾ ਪਾਣੀ  ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।ਗਲੀਆਂ ਫਿਰਨੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈਆਂ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨੁਹਾਰ ਬਦਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਦੁਮੰਜ਼ਿਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।ਘਰ ਘਰ ਆਵਾ ਜਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਦੋ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਧਣ ਬਣ ਗਏ। ਹਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਏ ਟ੍ਰੈਕਟਰਾਂ, ਕੰਬਾਈਨਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।ਹੁਣ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹੱਤਕ ਸਮਝਣ  ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।ਉਹ ਕਿਰਸਾਣੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਧੰਦਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਖੁਦ ਕਸ਼ੀ  ਦੀ ਨੌਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕਾ ਹੈ।ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਅਜੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ, ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ  ਨੌਜੁਆਨ ਹੁਣ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਹੋੜ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹਏ ਹਨ।ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਭਈਏ,ਨੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ  ਮਿਹਣਤੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਜਰਦਾ ਤੰਬਾਕੂ ਦਾਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਪਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ ਨਵੀਂ ਨਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਰੂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ ਹੀ ਸੂਤ ਲਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੰਦਰੀ ਚਾਟ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੇਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਘਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਨੂੰ  ਹੱਥ ਲਾਉਣਾ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਸਮਝੀ ਬੈਠੀ ਹੈ।ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਜੋ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠੂੰ ਦੀ ਹੱਥ ਕਢ ਕੇ ਲਾ ਕੇ ਤੋਬਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਪਿੰਡੀਂ ਵੱਸਣ ਦੇਵਤੇ,ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਪਿੰਡੀ ਵੱਸਣ ਭਈਏ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
       ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਉੰਗਲਾਂ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਦੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਹਮ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋਗਿੰਦਰ ਬਾਰੀਆ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਘਰੋਗੀ ਉਲਝਣਾਂ ਭਰਿਆ ਜੀਵਣ ਬਿਤਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।ਦੂਜਾ ਹਸਮੁਖਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਿਲ ਸਾਥੀ ਮਲ੍ਹਾਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਚੰਗੇ ੳਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਫੋਨ ਤੇ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਆ ਜਾ ਯਾਰ ਛੱਡ ਪ੍ਰਦੇਸ ਨੂੰ, ਕਿਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰਹਿੰਦੇ ਪਲ਼ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ੍ਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਲੰਘਾਈਏ।ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ,ਬੇਵੱਸ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸਬਰ ਕਰ ਛਡਦਾ ਹਾਂ।ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ  ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉੱਚੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿਹਬ ਵਾਲਾ ਗੁਦੁਆਰਾ ਤੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵੀ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ।ਪਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨੀਂਵੀਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ, ਮੈਂਬਰੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਤੇ ਸੱਭਿਆ ਚਾਰ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਖੋਰਾ ਲਾਉਣ ਲੋਕ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਪਾਰਟੀ ਬਾਜ਼ੀ,ਤੇ ਮਾੜੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕਾਲੇ ਪਰਛਾਂਵੇ ਹੁਣ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਚੁਕੇ ਹਨ।ਬੇਸ਼ੱਕ  ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸਰਵ ਪੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ,ਪਰ ਵਿਸਰ ਰਹੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਫਿਕਰ ਮੰਦ ਹਾਂ।ਆਓ ਸਾਰੇ ਮਿਲਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਵੀ ਪੱਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜੀ ਰੱਖੀਏ।

ਤੁਰ ਗਏ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ,ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਪਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵੇਹੜੇ,ਇੱਜ਼ਤ ਦਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਸਾਂਝਾਂ ਵੰਡਦੇ,ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਪਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਝਗੜੇ, ਝੋਰੇ,ਹੌਲ਼ੇ ਭਾਰ ਪਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਸਿੱਧੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿਫਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ, ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ ਪਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਾਣਾ ਜਿੱਥੇ ਤੁਰ ਗਏ,ਵਾਰੋ ਵਾਰ ਪਰਾਣੇ ਲੋਕ।
ਘੜੀ ਘੜੀ ਪਰ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ, ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ।

ਗ਼ਜ਼ਲ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਅਣੋਖੀ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਆਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲਮ ਹੈ ਸਿਸਕੀਆਂ ਭਰਦੀ,ਜਦੋਂ ਵੀ ਬਾਤ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਕੜਕਦੀ ਧੁੱਪ ਸੀ ਡਾਢੀ,
 ਤਵੀ ਦੇ ਹੇਠ ਭਾਂਬੜ ਸਨ,ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੀ ਡਾਢੀ।
ਚੌਂਕੜਾ ਮਾਰ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਹ ਰੱਬੀ  ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ,
ਇਹ ਕੈਸਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਕਾਰਾ ਘਿਣਾਉਣੀ ਫਿਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ।
ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ, ਬੁਰੇ  ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚਾਂ,
ਜਬਰ ਤੇ ਸਬਰ ਦੀ  ਸੋਚਾਂ,ਬੁਰੇ ਫਰਮਾਨ ਦੀ ਸੋਚਾਂ। 
ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬਦਲੇ,ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਬਦਲੇ,  
 ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਜਾਬਰ,ਸੀ ਕਿਹੜੇ ਜੁਰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ।
ਉਹਦੀ ਬਾਣੀ,ਚ ਮਿੱਠਤ ਸੀ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਠਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ,
ਸਾਂਝੇ ਬੋਲ ਸਨ ਜਿਸੇ ਦੇ ਸੀ ਸਭ ਨੂੰ ਤਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।
ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਧਾਈਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਇਆ,
ਮੇਰੇ ਮੌਲਾ, ਮੇਰੇ ਮੌਲਾ,ਇਹ ਕੈਸਾ ਕਹਿਰ ਹੈ ਹੋਇਆ।
ਖੁਦਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ, ਸਤਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਹੈ ਕਿਉਂ,
ਮੁਗਲੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ,ਝੁਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ,ਹੈ ਕਿਉਂ।
ਐਸਾ ਦਰਬਾਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ ਦਰੋ ਦੀਵਾਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ,
ਜਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਹ,ਬੁਰੀ ਸਰਕਾਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ।
ਜਿਸਮ ਸੀ ਛਾਲਿਆਂ ਭਰਿਆ,ਤੇ ਨੂਰੋ ਨੂਰ ਸੀ ਮੁੱਖੜਾ,
ਕਿਸੇ ਤਬਰੇਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅਜਬ ਮਨਸੂਰ ਸੀ ਮੁੱਖੜਾ।
ਕਿਸੇ ਮੂਸਾ ਤੋਂ ਸੀ ਵੱਖਰਾ,ਕਿਸੇ ਕੋਹਿ ਤੂਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ,
ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਸੀ,ਸੀ ਕੋਹਿ ਨੂਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ।
ਜਿਤਾ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ,ਹਰਾ ਕੇ ਕੂੜ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ,
ਨਵਾਂ ਹੀ ਸਿਰਜ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਮਿਟਾ ਕੇ ਧੂੜ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ।
ਖਾਕੀ ਜਿਸਮ ਦਾ ਪੁਤਲਾ,ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ ਰਾਵੀ,
ਸਦਾ ਭਰਦਾ ਗੁਵਾਹੀ ਹੈ ਜੋ ਰਹਿੰਦਾ ਮਨਾਂ ਤੇ  ਹਾਵੀ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਜੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦਾ,ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕਿਸ ਪਾਉਣਾ,
ਤੇਰਾ ਰੁਤਬਾ ਬੜਾ ਉੱਚਾ, ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਤੁੱਲ ਕਿਸ ਪਾਉਣਾ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਧਰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਪਾਪ ਦੀ ਖਾਤਰ,
ਸਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਣਾ, ਹੱਕ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਖਾਤਰ।
ਸਿਖਾਇਆ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਤੂੰ ਬੜਾ ਕੁੱਝ ਤਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ,
ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਖਾਤਰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਵਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਭੁਲਾਏ ਗੀ, ਹੈ ਸਾਬਤ ਕੌਮ ਜੋ ਤੇਰੀ,
ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ,ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਮਰ ਜੋ ਤੇਰੀ।

ਪੱਥਰ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਮੁਸੀਬਤ ਝਾਗਦੇ ਲੋਕੀਂ, ਨੇ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਪੱਥਰ।
ਇਹ ਰਿੜ੍ਹ ਕੇ ਗੋਲ ਨਾ ਹੋਏ,ਭਰੇ ਸੰਤਾਪ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਕਈ ਤਾਂ ਸੌਂ ਗਏ ਪੱਥਰ,ਕਈ ਹਨ ਜਾਗਦੇ ਪੱਥਰ।
ਖੜੇ ਉਥੇ ਦੇ ਉਥੇ ਨੇ,ਇਹ ਜੰਗਲ, ਬਾਗ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਤੁਸੀਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹੋ,ਪਏ ਨੇ ਸੋਚਦੇ ਪੱਥਰ।
ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਨੇ, ਭਰੇ ਪ੍ਰਕੋਪ  ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਸਮਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਯਾਰੋ,ਬਣੇ ਕਿਸ ਲੋਕ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਮਨੁੱਖੀ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਜਦ, ਤਾਂ ਬਣ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਪੱਥਰ।
ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਨੇ ਲੋਕੀਂ ਮਾਰਦੇ ਪੱਥਰ।
ਬੜਾ ਕੁੱਝ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨੇਤਾ ਸਾਰਦੇ ਪੱਥਰ।
ਮੁਨਸਫ ਹੋ ਗਏ ਲਗਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਮੁਜਰਮ ਹੋ ਗਏ ਪੱਥਰ,ਨਿਰੇ ਇਖਲਾਕ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵੀ,ਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਉਗਲ਼ਦੇ  ਪੱਥਰ।
ਇਹ ਨੇਤਾ ਹੋ ਗਏ ਪੱਥਰ,ਨੇ ਕੁਰਸੀ ਵਾਸਤੇ ਪੱਥਰ।
ਇਹ ਪੱਥਰ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ,ਸਜਾਏ ਸੋਭਦੇ ਪੱਥਰ।
ਬੜੇ ਹਨ ਮਤਲਬੀ ਪੱਥਰ, ਭਰੇ ਹਨ ਲੋਭ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਬੜੇ ਹੀ ਯੁੱਗ ਬਦਲੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਗ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਕਿਤੇ ਨੇ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ,ਮਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੇ ਪੱਥਰ।
ਅਜੇ ਤੱਕ ਯੁੱਗ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬੜਾ ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਪੱਥਰ।
ਕਦੇ ਏਧਰ ਕਦੇ ਓਧਰ,ਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਝਾਕਦੇ ਪੱਥਰ।

ਸਿਮਟਦੇ ਪਲ਼ . ਟਾਈਮ ਪਾਸ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਿਆਂ  ਹੁਣ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਲਿਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ  ਤੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਵਾਹਵਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਗੁਰਦੁਵਾਰੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਣ ਸਾਥਣ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਦਾ ਸਫਰ ਨਾ ਸੁਖਾਉਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਣ ਤੋਂ ਔਖਿਆਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਘਰ  ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।ਮੌਸਮ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,ਤੇ ਇਸੇ ਬਹਾਨੇ ਕੁੱਝ ਸੈਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਥਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਤਾਂ ਇਧਰ ਖੱਟੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰ ਕਰਾ ਕੇ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਰਾ  ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਚਲਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਗਜ਼ ਘਸਾਈ ਕਰਦੇ ਦਾ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਲ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਤੀਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮੇ ਇੱਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੱਪ ਸ਼ੱਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਾਂ ਬਸ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ  ਚੈਨਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ,ਜੋ ਕੁਝ ਆਪ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ੇ  ਸੁਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਰਫਨ ਮੌਲਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਦੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਟਾਂਵਾਂ ਟਾਂਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦਾ ਹੀ ਬੈਠਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਪਾਰਕ ਦਾ ਵੀ ਹੁਣ ਉਹੀ ਹੈ।ਬਸ ਮੇਰੇ ਸਮੇਤ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ  ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਈ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੀਵਣ ਸਾਥਣ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਸਾਥ ਛਡ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਇਕ ਜਦ ਹੁਣੇ ਪੰਜਾਬ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਅਚਾਣਕ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਈ।ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੈਨਸ਼ਨੀਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਣ ਸਾਥਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਰਾਬ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜੀਵਣ ਸਾਥਣ ਸੱਟ ਲਗਣ ਕਰਕੇ ਸੋਟੀ ਦਾ ਸਹਾਰੇ  ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਚਾਲ ਵੀ ਉਸ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਘੜੀ ਦੇ ਪੈਂਡੂਲੰਮ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।ਕਦੇ ਏਧਰ ਕਦੇ  ਓਧਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਸ ਆਪਣੇ  ਪਛੋਕੜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ  ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੰਮਾਂ ਦੀ ਗੰਢ  ਭਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਥਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਏ ਜਾ ਕੇ।
ਮਜਲਸ,ਘੱਟ ਜੁੜਦੀ  ਹੈ,ਕਿਸ ਥਾਂ ਬੈਠੀਏ ਜਾ ਕੇ।
ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ, ਇਹ ਪਲ਼ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ,
ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਕਾਹਲੀ ਹੈ,ਮੁਸ਼ਕਲ ਰੋਕੀਏ ਜਾ ਕੇ।
ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਣ ਵਾਲਾ ਵੀ,ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਢੂੰਡਣਾ ਪੈਂਦਾ,
ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੈ,ਕਿਸ ਥਾਂ ਫੋਲੀਏ ਜਾ ਕੇ।

       ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੋਤੇ ਜੋ ਇਟਲੀ ਦੇ ਜੰਮ ਪਲ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕੇਸਾ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਪਟਕੇ ਬਨ੍ਹੀਂ ਜਦ ਸਕੂਲੋਂ ਘਰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਟ ਬਾਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸੈਡੀਅਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ  ਵੇਹਲੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਆਪਣਾ ਰੈਫਰੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੋਲ ਮਟੋਲ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹਨ। ਨਿੱਕਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੌਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਗੁਦ ਗੁਦੀਆਂ (ਕੁਤਕੁਤਾੜੀਆਂ) ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਦ ਗੁਦੀਆਂ ਕੱਢਦਾ ਮੈਨੁੰ ਹਸਾ ਹਸਾ ਕੇ ਲੋਟ ਪੋਟ ਕਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।ਕਦੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਛੇੜ ਛਾੜ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,ਕਿ ਡੈਡੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਏ ਰਹੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਹਾਂ,ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਹੋ,ਕਦੇ ਬੀਮਾਰ ਵੀ ਹੱਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਖੂਨ ਚੈਕ ਕਰਨ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੇ ਡੌਲੇ ਤੇ ਪੱਟੀ ਬਨ੍ਹ ਕੇ ਪੈਨਸਿਲ ਦੀ ਸਰਿੰਜ ਬਣਾ ਕੇ ਖੂਨ ਦਾ ਸੈਂਪਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਤਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਡੈਡੀ ਜੀ ਆਓ ਭਾਬੀ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਸ਼ ਖੇਡੀਏ,ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚੁਲਬਲੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਨ।ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ,ਭਾਬੀ ਭਾਬੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਨੱਚਦੇ ਟੱਪਦੇ ਮੈਨੂੰਮਿੱਠਾ ਮਿੱਠਾ ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ ਤੇਮਖੌਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਕਦੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਤਾ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਖਿਡਾਉਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਿਡਾਉਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।ਕਦੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਾਤਾਂ, ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਚਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਚਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ।ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੇ ਕੋਈ ਜਚਦੀ ਫੋਟੋ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ  ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਹੱਲ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਣਾਓ, ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰਦੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ,ਇਵੇਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬਾਲ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵਾਂ,ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਸ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
            ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਢਿਲਕ ਜਾਣ  ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਡੈਡੀ ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਮੋਟੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਕਰ ਲਿਆ।ਮੈਂ ਘੜਿਆ ਘੜਾਇਆ ਜੁਵਾਬ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਸੋਟੀ ਫੜ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਂਗ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ,ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੱਸਦੀ ਲੋਟ ਪੋਟ ਹੋਕੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਸਦੇ ਹਸਾਂਦੇ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
         ਜਦੋਂ ਕਦੇ  ਉਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਮੂਵੀ  ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।ਕਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਦੋਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ  ਚਿਣ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕਲੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਏ।ਮੂਵੀ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ  ਗੀਤ “ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਦਾਦੀ ਹੁਣ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ,ਜਦੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋਏ ਬਿਣਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।ਫਿਰ ਜ਼ਰਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਝੱਖੜ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਝੁੱਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਭਾਲਣੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
          ਇਸ ਦੱਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।ਉੱਥੇ ਵੀ’ਮਹਿਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ’ ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਈ ਪ੍ਰਿਸੱਧ ਲੇਖਕਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਹੋਰ ਵੀ ਰੁਝੇਵੇਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਕਈ ਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ,ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਘੁੰਡ ਚੁਕਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੇ ਰੰਗ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਉਥੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
                ਬਹੁਤ ਸਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਾਮੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਭਾ ,ਸਾਹਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਮ ਸਭਾ ਇਟਲੀ, ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ  ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਘਟਦੀ  ਘਟ ਗਈ।ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਚੇਹਰੇ ਮੋਹਰੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਫੇਸ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਵੈਬ ਸਾਈਟਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈਦਾ ਹੈ।ਮੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਆਕੇ  ਮੇਰਾ ਲਿਖਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਹ ਪਿਆ ਸੀ,ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਹੈ।ਇਸ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਂਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤਾਂ  ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ,ਨਾਲੇ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
         ਕਿਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹਾਲ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੰਗ ਬਰੰਗੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ ਖਿੱਧੋ ਵਾਂਗ  ਸੱਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕਹਿ ਛੱਡੀ ਦੈ,ਮਾਲਕ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਆ ਜੀ ਟਾਈਮ ਪਾਸ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਫਰੋਲਾ ਫਰੋਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਟਈਮ ਪਾਸ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਐ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
ਇੱਸ ਅਜਬ ਖੇਡ ਨੂੰ, ਸਭ ਨੂੰ ਹੈ  ਪੈਣਾ ਖੇਡਣਾ।
ਤੇਰੀ ਹੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ,ਰਹਿ ਕੇ ਅਖੀਰ ਤੀਕ,
ਏਸੇ ਹੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ,ਕਿਤੇ ਹਾਰਨਾ ਕਿਤੇ ਜਿੱਤਣਾ।
ਜਿੱਦਾਂ ਤੂੰ ਬੀਤ ਗਈ, ਧਨਵਾਦ  ਤੇਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,
ਬਸ ਹੁਣ ਰਹਿ ਗਿਆ,ਬੀਤੇ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚੋਂ ਝਾਕਣਾ।

ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

 ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ,ਰਚਿਆ ਨਵਾਂ  ਇਤਹਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
  ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਇੱਕੱਠ ਅਨੰਦ ਪੁਰ ਵਿੱਚ,ਬੜਾ ਖਾਸ ਤੋਂ ਖਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
  ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ ਨੂੰ ਮੇਟ ਕੇ ਇੱਕ ਕਰਕੇ,   ਕੀਤਾ ਬੰਦ ਖਲਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
  ਕਿਵੇਂ ਆਬੇ ਹਯਾਤ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ,ਦਿੱਤਾ ਨਵਾਂ ਧਰਵਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।

 ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ,ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ,ਦਿੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਬਖਸ਼ੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਸੱਚ, ਹੱਕ, ਨਿਆਂ, ਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲੇ,ਕੀਤਾ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਸਿਰਜੀ ਕੌਮ ਸੀ ਬੀਰ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ,ਕੀਤਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।

ਜੀਣਾ ਅਣਖ ਅੰਦਰ,ਨਾਲ ਗੈਰਤਾਂ ਦੇ, ਨਾਲੇ ਸਿੱਖੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ। 
ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਸਦਾ ਜੂਝਣਾ ਹੈ ,ਬਣਕੇ ਮਾੜੇ ਦੀ ਢਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਕਿਵੇਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰੀ ਸ਼ਕਤੀ,ਅੰਦਰ ਭਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀ ਕੇ,ਬਣਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।

ਮੁਗਲਰਾਜ ਦੇ ਜਾਬਰਾਂ ਅੱਤ ਚੁਕੀ,ਧੱਕਾ ਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਦੌਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਕਿਵੇਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੈਂਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੀਏ,ਕੀਤਾ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕੇ  ਨਜ਼ਾਰੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਨੇ,ਉੱਡ ਗਏ ਹੋਸ਼ ਦੇ ਭੌਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਰੱਤ ਪੀਣਿਆਂ,ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਜਾਬਰਾਂ ਦੇ, ਬਦਲ ਗਏ  ਸੀ ਤੌਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।

ਮੰਗਾਂ ਰਹਿਮਤਾਂ, ਏਕਤਾ ਖਾਲਸੇ ਲਈ,ਇਹੋ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਆਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਝੰਡੇ ਝੂਲਦੇ ਰਹਿਣ ਸਦਾ ਖਾਲਸੇ ਦੇ,ਉਤੇ ਧਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹੋਵੇ ਸਦਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ,ਮੇਰੀ ਏਹੋ ਅਰਦਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।
ਨਾਲ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸਾਂ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ।

12 April 2019

 ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਝੱਖੜ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ

ਮੁੜ ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਹਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਧਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਝੁੱਲੇ ਫਿਰ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਝੱਖੜ.
ਔਖੀ ਜਿੰਦ ਛੁਡਾਉਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਕੁਰਸੀ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖੋ ਕਿੱਦਾਂ,
ਮੁੜਕੇ ਲੋਟੂ ਢਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਚੌਧਰ ਪਿੱਛੇ ਦੂਸ਼ਣ ਬਾਜ਼ੀ,
ਭੈਂਗੀ ਗੰਜੀ ਕਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਪੱਕਦੀ ਖਿਚੜੀ
ਕੱਚੀ ਪੱਕੀ ਖਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲਾਰੇ ਫੋਕੇ ਵਾਅਦੇ,
ਜੰਤਾ ਲਾਰੇ ਲਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੋਟਾਂ ਖਾਤਰ,
ਨਫਰਤ ਫਿਰ ਫੈਲਾਣੀ ਪੈ ਗਈ,
ਖਾਲੀ ਝੋਲਾ ਵਾਂਗ ਮਦਾਰੀ ,
ਜੰਤਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਜੋੜ ਤੋੜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਲੀਡਰ,
ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਭੁਲਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।
ਨੇਤਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਫਿਕਰ ਹੈ ਇੱਕੋ ,
ਕਰਸੀ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਣੀ ਪੈ ਗਈ।

ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਪਿਆਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਵ,ਡਾ.ਬਲਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਜੀ - ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਗੁਰਦਾਸੁਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ,ਪਰ ਜ਼ਿਲਾ ਤੇ ਅਤੇ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਸ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸਾਦੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਕਾਫੀ ਹੈ।ਇੱਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੰਗ ਪਰ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ  ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਿਲ ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਾਟਾ ਚੌਕ ਤੋਂ ਕਬੂਤਰੀ ਗੇਟ ਤੱਕ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਲਗ ਪਗ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਬਾਟਾ ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਦੱਸ ਬਾਰਾਂ ਦੁਕਾਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਐਨ ਸਾਮ੍ਹਣੇ  ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਇਤਕਾਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ  ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਬਲਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਸੀਨੀਅਰ  ਆਰ. ਐਮ. ਪੀ, ਇੱਸ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ।
         ਆਪਣੀ  ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਸ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਆਉਣ,ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਚੋਪੜਾ ਜੀ ਸੁਹਣੇ ਸੁਣੱਖੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਹਸ ਮੁਖੇ ਸਾਊ  ਸੁਭਾ  ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਸਨ।ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਵਾਈਆਂ ਦੀ ਫਾਰਮੇਸੀ ਵੀ ਹੈ।ਜਿੱਥੋਂ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੁਵਾਈਆਂ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਐਨ ਵਿੱਚਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ  ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਬੈਂਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਬਾਕੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਰੈਕਾਂ ਅਤੇ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਆਈਆਂ ਲਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਦੁਆਈਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।ਦੁਕਾਨ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਰੀ ਭਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ, ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਆਈਆਂ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੀ ਲਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਅਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਪੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਪਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਛੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਰਕ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਦੁਵਾ  ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।ਜੋ ਲੋਕ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰੀਹ ਦੀ ਪੀੜ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ  ਅਤੇ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਲਈ ਨਾਲ ਇਸ਼ਤਹਾਰ ਵੀ ਮੁਫਤ ਉਥੋਂ ਮੁਫਤ ਮਿਲਦੇ  ਹਨ।ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ  ਹਰ ਅਮੀਰ ਗਰੀਬ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਹਸ ਮੁਖਾ ਬੇਟਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਵਾਈਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ  ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਚੁਕਾ ਹੈ।ਹੋਰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਹਾਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਰ ਮੇਸੀ ਵਿੱਚ ਦੁਵਾਈਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
       ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕਦੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ,ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਉਕਤਾਉਂਦੇ ਨਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਸਦੇ ਹਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਰੋ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ , ਅਤੇ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ,ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸ਼ੇਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸਨ ਜੋ ਉਹ ਬੜੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬੋਲਦੇ ।ਉਰਦੂ ਫਾਰਸੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਣਾਏ ਕੁੱਝ ਸ਼ੇਅਰ ਜਿਨੇ ਕੁ ਮੈਨੂੰ ਮਾੜੇ ਮੋਟੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ  ,
     ਦਿਲੋਂ ਕਾ ਫਾਸਿਲਾ,ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰੋ,ਖੁਦਾ ਵਾਲੋ,
     ਨਮਾਜ਼ੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,ਕਿਰਦਾਰ ਕੇ ਸਿਵਾ ਕਿਆ ਹੈ।
               ਹੋਰ
     ਜ਼ਾਹਿਦ ਤੁਝੇ ਮਾਲੂਮ ਨਹੀਂ,ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਹਕੀਕਤ,
     ਸਰ ਖੁਦ ਬਖੁਦ ਝੁਕਤਾ ਹੈ , ਝੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਤਾ।
       ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ  ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਸਰੀਰ ਢਿੱਲਾ ਮੱਠਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਸਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ  ਮਨ ਕੁੱਝ ਹੌਲਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ।ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦੇ  ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ।ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਕੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਕੁੱਝ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਹਲ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਪਲ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਆਉੰਦੇ ਹਨ।ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
            ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ  ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿਕੇ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ  ਪਰਤਿਆ  ਤਾਂ ਇੱਕ  ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅੱਗੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅੱਗੇ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪ ਰਹੀ ਪਰ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜੀਬ ਉਦਾਸੀ ਜਾਪੀ,ਮੈਂ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਟੰਗੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਵਾਲੀ ਫੋਟੋ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸ ਹੋ ਚੁਕੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਗਾਹਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੱਘਾ ਵਤੀਰਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ।ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਚੋਪੜਾ ਜੀ ਚੁਪ ਚਾਪ  ਆਪਣੀ ਠੋਡੀ ਤੇ ਉੰਗਲਾਂ ਤੇ ਲਗਾਈ ਟਿਕਟਿਕੀ ਤੋਂ ਚੁੱਪ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ,
       ਜਿਸ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਥੀ, ਰੱਖੀ ਇਮਾਣਤ ਸਮਝ ਕਰ,
       ਵੁਹ ਵਾਪਿਸ ਲੇ ਗਿਆ, ਤੋ ਗਿਲਾ ਕਿਸ  ਪੈ ਕਰੇਂ।
         ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਇੱਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟੇ ਦਾ ਬੇਟਾ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਕੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਆਈਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਮਰੀਜ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕ੍ਰਾਹਟ ਤੇ ਦਰਦ ਪੀੜ ਵੇਦਨਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਰਲਵਾਂ ਮਿਲਵਾਂ ਝਲਕਾਰਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।ਉਹ ਫਿਰ  ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੋਚ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ……
“ਏਕ ਯਿਹ ਜਹਾਂ,ਏਕ ਵੁਹ ਜਹਾਂ,ਇਨ ਦੋ ਜਹਾਂ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ,
ਬਸ ਫਾਸਲਾ ਹੈ,ਏਕ ਸਾਂਸ ਕਾ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਹੀ ਤੋ ਯਿਹ ਜਹਾਂ,
ਜੋ ਰੁਕ ਗਈ ਤੋ ਵੁਹ ਜਹਾਂ।“ 
      ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਿਤਾ ਕੇ ਭਰੇ ਤੇ ਉਦਾਸ ਮਨ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।ਪਰ ਇੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉੱਸ ਮਿਠੀ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਸੱਭ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਡਾਕਟਰ ਚੋਪੜਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੁਆਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਸੁਵਾਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਭਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਕੁੱਝ ਅਣ ਕਿਆਸਿਆ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਸੁਵਾਲ, ਸੁਵਾਲੀਆ ਚਿਨ੍ਹ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਚੋਪੜਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਨੇਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਪਰ ਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾ ਦੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਣ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇਸਤਰਾਂ ਦੇ  ਉਮਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਉਦਾਸ ਪਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਦਾ ਭਾਰੂ ਰਹਿੰਦੀ।ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਜਦ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਾਂਗਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਖਰ ਮੇਰਾ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਹੀ  ਗਿਆ।ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚੇ ਧਰੀ ਧਰਾਈ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਾਲੇ ਹਾਰ ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਟਕੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ  ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।
       ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬਿਤਾਏ ਪਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਮਲਕੀਅਤ ਸੋਹਲ ਨੇ ਫੋਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਫੋਨ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਚੋਪੜਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਜਨਕ ਰਾਜ ਸਰਾਫ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਰਦੂ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਫਾਰਸੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਆਬਸ਼ਾਰ’ ਦਾ ਉਲਥਾ ਸਵਰਗਾਸੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ,ਦਰਦੀ, ਜੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜੋ  ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ ਹਨ।
           ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ  ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਮਨ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ,    
                  ਯਾਦਾਂ ਲੈ ਫਰੋਲ ਮਿਤਰਾ,ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਿੱਤਰਾ।
                   ਬੀਤੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੇ,
                   ਭਰੀ ਤੇਰੀ ਝੋਲ ਮਿੱਤਰਾ,ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਿੱਤਰਾ।
                  ਸਜਨਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ,ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ,
                  ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਬੋਲ ਮਿੱਤਰਾ,ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਿੱਤਰਾ।
                  ਬੈਠ ਕੇ ਉਡੀਕ,ਕਦੋਂ ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ,ਕਦੋਂ ਮਾਰਨੀ ਉਡਾਰੀ,
                  ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਗੋਲ ਮਿਤਰਾ ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਿੱਤਰਾ।
                  ਕਈ ਵੇਖੀਆਂ ਬਹਾਰਾਂ, ਉੱਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ ਉਡਾਰਾਂ,
                  ਕੀਤੇ ਨੇ ਕਲੋਲ ਮਿਤਰਾ,ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਿੱਤਰਾ।

20 March 2019