Avijit-Pathak

ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਸਬਕ  - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਇਹ ਲੇਖ ਮੈਂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਉਚ ਦੁਮਾਲੜੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਯੁਵਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਵਾਲੰਟਰੀ ਗਰੁਪ ‘ਸਿਖਸ਼ਾ ਸਵਰਾਜ’ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ‘ਸਿਖਸ਼ਾ ਸਵਰਾਜ’ ਬਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 31 ਸਾਲ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਭੁੱਲਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਵਾਨ ਇਲਿਚ ਅਤੇ ਪਾਓਲੋ ਫਰੇਰੇ ਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੇਪਰ ਲਿਖ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮਹਿਰੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰ ਕੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਸਬਕ ਮੈਂ ਸਿੱਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹਨ।
       ਪਹਿਲਾ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਹਉਮੈ ਪਾਲ਼ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਪੇਪਰ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਮ ਹਾਂ। ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਏ ਫਾਰ ਐਪਲ’ ਜਾਂ 19 ਗੁਣਾ 19=361 ਦਾ ਪਹਾੜਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਹੁਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਕੀ ਹੈ। ਬਹਰਹਾਲ, ਇਸ ਫੇਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਸੰਗ ਚੱਲ ਕੇ, ਭੁੱਲ ਕੇ, ਖੋਜ ਕੇ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਨੇਹ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਲੇਖੇ ਇੰਝ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਮੁੜ ਤਲਾਸ਼ ਲਿਆ। ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਗਣਿਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ੇ ਤਾਜ਼ੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਗਣਿਤ ਦੇ ਇਸ ਚਾਲੀ ਕੁ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸੁਰਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਹਰੇ ਕਚੂਰ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਸਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਜਬ ਚਮਕ ਤੱਕੀ ਤੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
       ਦੂਜਾ, ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਤ, ਜਮਾਤ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਹੋਵੇ ਪਰ ਹਰ ਬੱਚੇ ਅੰਦਰ ਅਥਾਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਲੀਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਗਣਿਤ ਤੇ ਭੂਗੋਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹਨ। ‘ਬਦਲ’ ਦੇ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸੰਸਕਾਰੀ ਕੁਲੀਨਾਂ’ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਜਿਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਦਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਗਿਆਸੂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਪੁੰਜ ਦੀਆਂ ਤਰਬਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈਰਤਅੰਗੇਜ਼ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੇਰਾ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਜਾਤ ਤੇ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤਰ-ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
        ਇਕ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਗੱਲ ਛੇੜਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੜੀ (ਜਿੱਥੇ ਇਕਪਾਸੜ ਤਕਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੋਈ ਰੱਟਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੁੱਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਏਗੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਜਿਹੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਧਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਪੈਡਾਗੋਜੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂ ਥਿਕ ਨਾਤ ਹਾਨ੍ਹ ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਸ ਦੇ ‘ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਧਿਆਨ’ (ਵਾਕਿੰਗ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤੇ ਲੈਅਬੱਧ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ‘ਮੁਤਬਾਦਲ ਸਿੱਖਿਆ’ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਹਰ ਬੱਚਾ ਇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੰਡ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ (ਗ਼ਰੀਬੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਨਾਉਣਾ ਰੂਪ ਹੈ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਝਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਫਿਰ ‘ਉੱਚ ਜਾਤ’ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਗੀ ਬਣਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤਾਕਤ ਜ਼ਰੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹੋ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ, ਛੂਹ ਰਹੇ ਹੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਅਮਲ (ਕਥਾਰਸਿਸ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
       ਤੋਹਮਤਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਉਮੀਦੀ ਦੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਬਕ ਵਾਕਈ ਮਰ੍ਹਮ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਕਦਮ ਤਾਲ ਦਾ ਤਰੱਦਦ - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਇਸ ਵਕਤ ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਤੇ ਕੁਰੱਖਤ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਹਨੇਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਬੋਝ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਉਲਟ ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਜੂ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਉਡਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਸਲਨ, ਇਹ ਕਿ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੀ ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੌਂਦੇ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਕੰਟੇਨਰ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ। ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਇਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਬਿਤ ਪਾਤਰਾ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਆਰੰਭੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਤੇ ਭੜਕਾਊ ਬਿਆਨ ਦਾਗ਼ਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਫ਼ੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਤਰਾਜ਼ੂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਤੋਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ, ਮੋਦੀ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਚੋਣ ਜਿਤਾਊ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁਣਾਵੀ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
      ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ 3570 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰਨ ਦੇ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਸੈਲਾਨੀ, ਯਾਤਰੀ, ਸੰਤ, ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਡਾਢਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਚਾਲ ਢਾਲ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੱਖਰਾ ਅਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਭਿੱਟੇ’ ਜਾਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਚਾਰਟਰਡ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿਧਾਇਕ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਕੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲੀਸ ਕਰਮੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਪੁਲ ਡੱਕੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
      ਬਹਰਹਾਲ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾ ਸਿਆਸੀ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਕਿਤਸਾਕਾਰੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸਮਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਮੈਰੀਨ ਡ੍ਰਾਈਵ ’ਤੇ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਤੁਸੀਂ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇਖੋਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਹ ਮਾਰਦੀਆਂ ਮਾਲਾਬਾਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰੋਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਲਪੂਰੀ ਵੇਚਦਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਓਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿੰਨਰ ਨੂੰ ਤਾੜੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪਾਓਗੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਰੋਂਦੇ, ਚੁਟਕਲੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਨਿਰਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋਗੇ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਸੁਪਨੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਿਨਾਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਲੱਗ ਥਲੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਲੋਭ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਖਰੇਵੇਂ ਤੇ ਦੂਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਹਨ।
       ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਯਾਤਰਾ ਭਾਵੇਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਇਹ ਆਤਮ ਖੋਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬਸਤੀ ਬਣਾਏ ਮੁਲਕ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਿਣਗ ਜਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਵਿਨੋਭਾ ਭਾਵੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਆਮਟੇ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
        ਹੁਣ ਰਤਾ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਤੀ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਤੇ ਪਿੱਤਰਵਾਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਸਾਡੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਤਾਂ ਕੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਜੈਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਕਿਸਾਨੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਤਬਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਪਤਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਅਰਬਾਂਪਤੀਆਂ/ ਕ੍ਰਿਕਟ ਤੇ ਫਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾੱਲ, ਮਲਟੀਪਲੈਕਸ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਝੁੱਗੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ, ਸਾਫ ਸਫਾਈ ਤੋਂ ਵਿਰਵੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। ਇਕ ਲਿਹਾਜ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਫੱਟੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਫੁੱਟਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
        ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਇਕ ‘ਜੁਜ਼ਵਕਤੀ ਆਗੂ’ ਦਾ ਲੱਗਿਆ ਧੱਬਾ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰੁਣਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਜਨਤਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਦੇਣਗੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਵ, ਸਾਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਉਣ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਪਏ ਇਸ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਤੇ ਮੱਲ੍ਹਮ ਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ। ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੋਈ ਚੁਣਾਵੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇਕ ਸਬੱਬ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਨਹਿਰੂ-ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਮੋਹਰੀ ਮੀਡੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਕਰਵਾਏ ਹਾਲੀਆ ਸਰਵੇ ਵਿਚ ‘ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ’ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੋਦੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ‘ਬਿਹਤਰੀਨ’ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ’ਤੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਕਤ ‘ਮੋਦੀ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ’ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਮੋਦੀ ਬਤੌਰ ‘ਆਲਮੀ ਆਗੂ’ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਸ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਿਗੂਣਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੱਕ ਦੇ।
       ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ ਸਵਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਇਸ ਅਕਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਾਕਮ ਧਿਰ (ਤੇ ਹਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ) ਕਦੇ ਵੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਹੇਠੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟਾਉਣ ਤੋਂ ਥੱਕਦੀ-ਅੱਕਦੀ ਨਹੀਂ? ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮੀਡੀਆ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਟਾਉਣ ਤੱਕ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਹਿ ਲਵੋ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਨੂੰ (ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੁੜ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਰਾਹੀਂ) ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ/ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?
        ਕੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨੇ ਜਿ਼ਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ! ਜਾਂ ਨਹਿਰੂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚਿਰੋਕਣੀ ‘ਨਹਿਰੂ ਈਰਖਾ’ ਬਾਰੇ ਕੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
      ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਨੁਕਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਿਓ, ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਗਹਿਰਾਈ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕਾਰਜ।
       ਪਹਿਲਾ, ਜਿਵੇਂ ‘ਦਿ ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ’ (ਭਾਰਤ ਇਕ ਖੋਜ) ਅਤੇ ‘ਐਨ ਆਟੋਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ ਐਂਡ ਗਲਿੰਪਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ’ (ਇਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਝਲਕ) ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨੇਗਾ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿੰਤਕ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ - ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰ ਤੇ ਸਾਇੰਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਚਰਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਮਹਿਸੂਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ‘ਅਤੀਤ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਵਜ਼ਨ’ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜਾ ‘ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਭਾਅ’ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੋਝੀ, ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ।
         ਦੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਦੇ ਮੰਥਨ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ/‘ਬੇਰਹਿਮ’ ਸੱਭਿਅਤਾ (modern/‘satanic’ civilisation) ਸਬੰਧੀ ਨੈਤਿਕ/ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸਦਭਾਵਨਾ ਭਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਲੀ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਆਧਾਰਿਤ ਧਾਰਨਾ ਵਾਸਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੰਵਾਦਮਈ ਕਿਤਾਬ ‘ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਨਹਿਰੂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।
      ਉਧਰ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਹੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਦਮੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਦੋ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪੇ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉਤੇ ਮੱਲ੍ਹਮ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
      ਤੀਜਾ, ਨਹਿਰੂ ਭਲਾਈ ਰਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ : ਅਜਿਹੀ ਸਟੇਟ/ਰਿਆਸਤ ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛੜੇਪਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨਤਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋਵੇ।
       ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹਿਰੂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਨਾਦਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀਆਂ ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ/ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਦੌਰ ਨੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਾਇੰਸਦਾਨ, ਟੈਕਨੋਕਰੇਟ, ਸਿਵਲ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਨਾ ਤਾਕਤ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਵਜੋਂ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਜੋਂ, ਇਕ ਆਲਮੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
       ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਦਰਅਸਲ, ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੇ ਹਾਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਸਟੇਟ/ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤਰਕ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਵੀ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਤੀਖਣ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜਨੂਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਜੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਰਗਿਜ਼ ਉਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੁੱਟ-ਪਾਊ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਗੋਲਵਲਕਰ ਤੇ ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
       ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦਾ ਠੋਸ ਜਨ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ੋਰ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ਼ਲਤ, ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਗਾਲੀ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਰ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਉਲਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਜਿ਼ਆਦਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
     ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ‘ਬਰਾਂਡ’ ਵਜੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਲਗਭਗ ਅਵਤਾਰ ਵਾਂਗ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਤਿ-ਮਰਦਾਵਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ‘ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ’ ਨਹਿਰੂ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 1962 ਵਿਚ ਚੀਨ ਨੂੰ ਕਰੜਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ? ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ’ ਮੋਦੀ ਜਿਹੜਾ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ‘ਕੁਲੀਨਵਾਦੀ’ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹਿਰੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿਚ ਧਿਆਨ (ਸਮਾਧੀ) ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੋਦੀ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਰਤ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂਤ ’ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਿਉਂ ਕਰੇ? ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸਨਅਤ ਨੇ ਹਾਲੇ ਵਧਣਾ-ਫੁਲਣਾ ਹੈ।
       ਉਂਝ, ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਚੌਕਸ ਦਰਸ਼ਕ ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾ ਗਵਾਈ ਹੋਵੇ, ਲਈ ਵਧਦੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ‘ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਈਰਖਾ’ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ - ਅਵੀਜੀਤ ਪਾਠਕ

‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾ ਮਹੋਤਸਵ’ ਦੇ ਧੂਮ ਧੜੱਕੇ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ‘ਹਰ ਘਰ ਤਿਰੰਗਾ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਦਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ ਵੀ ਗੁਨਾਹ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਵਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮੰਥਨ ਦੇ ਗਹਿ-ਗੱਡਵੇਂ ਸਿਲਸਿਲੇ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਬੇਜੋੜ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
        ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹਾ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਨੌਜਵਾਨ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਖੌਫ਼ ’ਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਲਾ ਹੋਰ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ? ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਫਿ਼ਰਕੂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਰਹੇ ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਪਿਆਰ, ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਝੰਜੋੜੇ ਨਾ ਜਾਓ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਿਸ ਜਾਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦਰਮਿਆਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਫ਼ਾਸਤ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਖਤੋ-ਕਿਤਾਬਤ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ ਰੂਮਾਨੀ ਤੇ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ ਤਸੱਵਰ ਜ਼ਰੀਏ ਕੌਮ ਦੀ ਅਲਖ ਜਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਰਹਿ ਸਕੋ?
       ਬਹਰਹਾਲ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ 75 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਲਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਹੁਤਰਫ਼ਾ ਗਰਕਣ ਵਿਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਬਣ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਸਰੀ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਦੂਗਰੀ- ਭਾਵ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ, ਭਾਰਤੀ ਅਰਬਾਂਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਸਮਾਰਟ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਦਮਕ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਢਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
       ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਜਾਂ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਵੇਦਾਂਤ ਨਿਤਾਣੇ ਤਬਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵ ਸਮੱਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਤੇ ਸੰਜੋਣ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਸਾਨੂੰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਭੌਤਿਕ, ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਧਿਆਨਮਈ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਚਕਿਤਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਵਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਵਾਦ ਸਾਡੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਕਰਨ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
        ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੂਲਵਾਦੀ ਤੇ ਬਿਪਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਕਿਤੇ ਫੈਲਿਆ ਕੁਚੱਜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭੱਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਹਸਦ ਤੇ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਦਾ ਜ਼ੋਰ, ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਧ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਚੇਤਨਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ੇਧਕਾਰੀ ਬਾਇਨਰੀ ਤੱਕ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ (ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਖੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ)। ਇੰਝ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰੌਂਅ ਦੱਸ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾ ਪੁੱਜੀ ਹੈ।
        ਤੇ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਲੋਕਰਾਜੀ ਮਿਜ਼ਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰਾਂ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਿਸੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਸਲੀਕੇ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਜ ਆਚਾਰ ਖੁਰਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਲਸਿਲੇ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ- ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਜਾਂ ਦਾਬੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜੱਦੋਜਹਿਦ। ਉਂਝ, ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਮਹਿਮਾ ਮੰਡਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਖਿ਼ਲਾਫ਼ ਐੱਫਆਈਆਰਜ਼ ਦੇ ਹੜ੍ਹ, ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਕੇਸਾਂ, ਆਪਹੁਦਰੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਪਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹਿਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਪੱਧਰ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਬਹਿਸਾਂ (ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦਾ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਮੁੱਕ ਸੈਲਾਬ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਧਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚੱਜ ਆਚਾਰ ਦੇ ਅਸੂਲ ਛਾਈਂ ਮਾਈਂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸੋਚ ਲਈ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
        ਸਿਤਮਜ਼ਰੀਫ਼ੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਖ਼ਰੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨ ਦੀ ਹਵਸ, ਸੱਤਾ ਦਾ ਖ਼ਬਤ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਬਾਹੂਬਲ ਅਤੇ ਦਲਬਦਲੀ ਦਾ ਚਲਣ ਸਾਡੀ ਹਰ ਰੰਗ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਚੁਣਾਵੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
     ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹਾਉਤਸਵ ਦੇ ਧੂਮ ਧੜੱਕੇ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ‘ਮਸੀਹੇ’ ਦੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਠੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕੌਣ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਢਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਸੀ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਗਰਾਮ ਹੋਵੇਗਾ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ  - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਿਹੜੀ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਵੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਿਆਰ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਖਿਆਨ ਉਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ। ਮੈਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਦਰਮਿਆਨ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੰਜੋਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਆਦਰਸ਼-ਸੰਸਾਰ (utopia) ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੀ ਹਾਂ- ‘ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ’ (ਰੈਂਕਿੰਗ) ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਮੇਤ?
       ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੇ (ਬਰਾਂਡਿੰਗ) ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ : “ਸਰ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹਤਾਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਲਾਸਾਂ ਲਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਅਦਾਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਢਲ ਗਏ ਹਾਂ।” ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਆਮ ਰੁਝਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬੀਏ/ਐੱਮਏ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਲਜਾਂ/ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਮਾੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਗਾਈਡ ਬੁਕਸ ਜਾਂ ‘ਨੋਟਸ’ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨੀਰਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਰੱਟਾ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਬੀਏ, ਬੋਧੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਐੱਮਏ, ਬੌਟਨੀ (ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ) ਵਿਚ ਐੱਮਐੱਸਸੀ ਆਦਿ। ਬੀਐੱਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੀਐੱਚਡੀ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਅਤੇ ਤੁੱਛ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
       ਸਾਡਾ ਮੁਲਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ : ਮਾੜੇ ਮਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਚੋਣਵੇਂ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਪੰਜ-ਤਾਰਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਲਈ, ਐੱਨਆਈਆਰਐੱਫ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਟੌਪ-ਰੈਂਕਿੰਗ (ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਅਦਾਰੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਉਦਾਸ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ : ਕੀ ਮੈਂ ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਨ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ? ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਤੇ ਬਰਾਂਡਿੰਗ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਹਉਮੈ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਾਸਲਾਂ ਉਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਐਵਾਰਡਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਉਤੇ, ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ’ਤੇ ਬਣੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਉਤੇ, ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਉਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ‘ਉਤਪਾਦਾਂ’ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਕੀਮਤ ਉਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਇਸ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਕਿ ਕੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਲੇਡੀ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਬਿਹਤਰ ‘ਬਰਾਂਡ’ ਹੈ ਜਾਂ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ‘ਚੋਟੀ’ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
       ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਵਧੀਆ ਖੋਜ, ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮੋਬਾਈਲ ਅਧਿਆਪਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜੀਵੰਤਤਾ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਨੂੰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਬਰਾਂਡਿੰਗ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਪਣ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਾਭਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵਾਜਬੀਅਤ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖਪਤਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੀ ਬਰਾਂਡ ਕੀਮਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਟੈਕਨੋ-ਸਾਇੰਸ (ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (ਪ੍ਰਬੰਧਨ) ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੇਧਿਤ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਫੰਡਿੰਗ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਖੋਜ ਗਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਪੱਖੋਂ ਉਦਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਜਿ਼ਆਦਾ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ (ਬਾਜ਼ਾਰ-ਸਨਅਤ ਗੱਠਜੋੜ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੁਨਰ) ਉਤੇ ਬੇਲੋੜਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਿੱਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਗ਼ੈਰ-ਸਿਆਸੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀਏ ਪੜ੍ਹਿਆਂ-ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਬੱਸ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ। ਤੀਜਾ, ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਖੋਜਕਾਰ, ਘੁਮੱਕੜ ਜਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਂਡ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਖ਼ਪਤਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਬਰਾਂਡਿਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਬਰਾਂਡਿਡ ਕੋਰਸ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਧਿਆਪਕਾਂ/ਅਧਿਆਪਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਦੀ ਕਲਾ’ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਬਰਾਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੁਨਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ‘ਖੋਜ ਪੱਤਰ’ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ‘ਵਿਗਿਆਨ’ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਵਸਤਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਾਈਸ ਟੈਗ (ਕੀਮਤ ਪਰਚੀਆਂ) ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ੌਜਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤੱਕ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਖਪਤਕਾਰਵਾਦ ਤੇ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਤੱਕ, ਕਾਹਲ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀ ਅਰਥਹੀਣਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚਲੇ ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੱਕ। ਅਸੀਂ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ‘ਮਾਹਿਰ’ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗਲ਼-ਸੜ ਰਹੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ! ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ‘ਉਤਪਾਕਦਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਕੁਸ਼ਲਤਾ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਨੋਖਾ ਆਨੰਦ, ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਏ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸੀਵੀਜ਼ (ਸਵੈ-ਵੇਰਵੇ) ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਾਸੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਰੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਬਰਾਂਡਿੰਗ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕੀ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਹਾਂ - ਹਉਮੈਵਾਦੀ ਅਤੇ ‘ਸਫਲਤਾ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਏ?
ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਸੁਖਾਵੇਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ  - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਇਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖਿਆਲੀ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ‘ਅਕੀਦੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ’ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਵਾਲ ਦੀ ਵਰਜਨਾ ਦੇ ਨੇਮ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਿੰਝ ਕਰੋਗੇ?
       ਜੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕਦਮ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਾਰਥਕ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਪੈਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਸੀਂ ਪੁਲੀਸ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਐੱਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਜੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖੇ ਕਿ ‘ਰੱਬ ਫ਼ੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ’ ਜਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ‘ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਫ਼ੀਮ’ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਕਬੀਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਕਿ ‘ਨਾ ਰੱਬ ਕਾਬੇ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੈਲਾਸ਼ ‘ਤੇ’ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਧਮਕੇਗਾ!
         ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਬੌਧਿਕ ਤਬਕੇ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਭਾਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਦੇ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਤੇ ਖਾਸ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਥਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਲੋਕਰਾਜੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
        ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਲੋਚਕ ਕਦੇ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਜ਼ਰੀਏ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਗਵਾਰ ਜਿਹਾ ਸੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਅਤੇ ਫਿਰਤੂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਬਹੁਤਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ ਅਤੇ ਗੀਤਾ, ਪੁਰਾਣ, ਬਾਈਬਲ ਜਾਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਜਮੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਜੀਵਤਾ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕੀਏ।
        ਇਹੀ ਉਹ ਅਲੋਕਾਰੀ ਉਦਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮ ਅਕਸਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਇੰਨੀ ਕੁ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਯਕੀਨ ਨੇ ਬੌਧਿਕ ਮੂੜ੍ਹਮੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਤਰੀਵ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਗੁਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੋਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਲਈ ਯੰਤਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਪੁਲੰਦੇ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜੂਮ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
       ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਈਸਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਂਝ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਈਸਾਈ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪਰਬਤ ਉਪਰ ਈਸਾ ਦੇ ਗਾਏ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਹਿਰੇ ਰਹੱਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਹਾਰਾ ਈਸਾ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀ ਬਜਾਇ ਧਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?
       ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਥਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਨਚੀਕੇਤ ਨੇ ‘ਮੌਤ ਦੀ ਪਹੇਲੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ਬੁੱਝ ਲਏ ਹੋਣ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਉਮੈ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚਲੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਝੂਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਜ਼ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਵਾਂਗ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ?
     ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮ ਜਾਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਮਕਾਨਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਵੈ-ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਡੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੰਝ ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਰੋਜ਼ ਪੰਜ ਵਕਤ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਤਰੀਵ ਬਹੁਤਾਤ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਿਸੇ ਗੁਨਾਹ ਦੇ ਡਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
      ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਾਲੀਪਣ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ‘ਚੇਤਨਾ’ ਜਾਂ ‘ਮੋਕਸ਼’ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕੁਝ ਰਟੇ ਰਟਾਏ ਸ਼ਬਦ ਮਾਤਰ ਹਨ) ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਤਾਣੇ ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਆਲੋਚਕ ਸਾਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਸਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਜਗਿਆਸੂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ’ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਲਮਕਾਰ ਲੀਨਾ ਮਨੀਮੇਕਲਾਈ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਮਹੂਆ ਮੋਇਤਰਾ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਕਿ : “ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਾਲੀ ਹੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦੈਵੀ ਝਲਕਾਰੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।” ਤੇ ਕਬੀਰ, ਰੂਮੀ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ ਜਿਹੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦੀ ਤੇ ਐੱਮਐੱਫ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ, ਸ਼ੋਰੀਲੇ ਟੀਵੀ ਐਂਕਰਾਂ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਡੱਪਣ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ। ਕੀ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਮੁੱਲਿਆਂ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ-ਘੰਟਾਲਾਂ ਨੇ ਗਿਣ ਮਿੱਥ ਕੇ ਪਿਆਰ, ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਬੌਧ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਅਕਸਰ ਜੰਗਬਾਜ਼ੀ, ਖ਼ੂਨ ਖਰਾਬੇ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
     ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ : ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਪਲ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਗੁੰਡੇ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ, ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਲਹਾਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾ ਮੰਡਨ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਬਖ਼ਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ  - ਅਵੀਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਕਦਰੀ ਨੂੰ ਕਿੰਝ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਟੈਕਨੋ-ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਧੁੱਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਤਬਕਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਇਵੇਂ ਦੀ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਣਿਤ ਤੇ ਜੈਵ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਲੇਬਸ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਉਭਰਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਬੋਝ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬੇਕਦਰੀ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸਲਨ 2002 ਵਿਚ ਹੋਏ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਜਾਂ ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਂ ਨਕਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਵੇਂ ਹੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਰ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ?
       ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਿਆਦਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਦਣਾ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਗੋਂ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ-ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣ-ਮਿੱਥ ਕੇ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇਕ ਅਮਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੰਦਖਲਾਸੀ ਵਾਲੇ ਖਾਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ- ਜਿਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਭਾਰੂ ਆਮ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਨਿਰਖ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
       ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਕਾਂ ਦਾ ਘੋਟਾ ਲਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੂਝ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ-ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਬੀਲੇ, ਜਾਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਤੱਲਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਸਲਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਈ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਨੂੰ ਵਾਜਬੀਅਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਨੌਜਵਾਨ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਰਫ਼ਾਨ ਹਬੀਬ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਗੁਹਾ, ਰਜਨੀ ਕੋਠਾਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਨੰਦੀ ਜਾਂ ਇਰਾਵਤੀ ਕਰਵੇ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਮਜੂਮਦਾਰ ਜਿਹੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਹੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸੀਹ ਕੀਤਾ ਸੀ?      ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਗੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗਹਿਰਾ ਆਘਾਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਅਹਿੰਸਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੁਲੀਨਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਘਾਤਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਤੱਥ ਵੀ ਚੇਤੇ ਕਰਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੰਗਾ ਹੈ’ ਭਾਵੇਂ ਚਾਪਲੂਸਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲਿਪਾ-ਪੋਚੀ ਕਰਦੀ ਫਿਰੇ। ਹਿਟਲਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਟਾਲਿਨ ਤੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ’ਤੇ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਮਨਾਹੀ ਖ਼ੁਦਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਬ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਦਲਿੱਦਰ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਨੋ-ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੀ ਸੁਰ ’ਚ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸੇ ਅਮਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਸੱਤਾ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਅਸਹਿਮਤ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਦਾ ਲਕਬ ਦੇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।
       ਕੀ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਆਉਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮਾਹੌਲ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਫੈਲੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਿਆਲੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਕ ਲੇਖੇ ਕੋਚਿੰਗ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਟੌਪਰਾਂ ਦੇ ਸਪਾਂਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ‘ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ’ ਦਾ ਪੈਕੇਜ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਰਵਾਣਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮਾਪੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਪਏ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਂਝ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਜੀਵ ਅਤੇ ਸਗਵੇਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਖੰਦਕਾਂ ’ਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਇੰਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ : ‘ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ/ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਕੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ...।’

ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ  - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ ਕਾਂਡ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਰੇ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੇ ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ (ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਅਰਬ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਨਾਖੁਸ਼ੀ ਜਤਾਈ, ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿ਼ਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ‘ਫਰਿੰਜ’ ਅਨਸਰ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਬਦਜ਼ਬਾਨ ਤਰਜਮਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਆਸਾਰ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਡ ਇਵੇਂ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ  ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਹਾ ਉਠਾ ਕੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਗੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਇਸਲਾਮੀ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ‘ਪੀੜਤ’ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ‘ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘ਹਿੰਦੂ ਏਕਤਾ’ ਹੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ।
       ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਸੈੱਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਵੀਨ ਜਿੰਦਲ ਦੀ ਬਰਤਰਫ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਕੋਈ ਮਾਇਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ‘ਫਰਿੰਜ’ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਧਾੜਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਬਿਪਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤਾਰਕਿਕ ਸਿੱਟੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੋਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਤੇ ਇਕਰੂਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ, ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ, ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ, ਗਾਂਧੀਵਾਦੀਆਂ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਫਿਰਤੂਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਗਰਦਾਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਬੋ-ਲਬਾਬ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਸਜੀਵ ਸਮੂਹਿਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਨਾਂਹਮੁਖੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬੂਅ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ (ਹਿੰਦੂਤਵ) ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੰਦਭਾਵੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਇਕਾਂਤ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਰੀਲਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਲਿਬਾਨੀਕਰਨ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਤਵ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਬੀਰ, ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਤਾ ਵੀ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
       ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੇ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਿਹੁੰ ਠਾਕੁਰ ਜਾਂ ਲਵ ਜਹਾਦ, ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਗੈਂਗ, ਅੰਦੋਲਨਜੀਵੀ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ‘ਮਸੀਹਾ’ ਆਪਣੀ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋਅ ਬਾਇਡਨ ਤੇ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੂਤਿਨ ਨਾਲ ਬਗਲਗੀਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਆਗੂ’ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਵਿਟਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਚਾਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਕਠੋਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ ਫੈਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਘੋਰ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੋਝੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ’ ਮੌਕੇ ਲਿਸ਼ਕੇ ਪੁਸ਼ਕੇ ਐਂਕਰਾਂ (ਜੋ ਜ਼ਮੀਰਪ੍ਰਸਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਝੂਠ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਜਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਫ਼ਰਤੀ ਪੈਕੇਜਾਂ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ ਹਨ), ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਤਰਜਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾੜੇ ’ਤੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗੁਸੈਲ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ‘ਸਭਾ’ ਜੁੜ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਖਰੂਦੀ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਹ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬਹਿਸ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੇਐੱਨਯੂ, ਕੋਵਿਡ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਹਰ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ’ ਤੇ ‘ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀਆਂ’ ਦਰਮਿਆਨ ਜੰਗ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
         ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਕਦੇ ਸੰਬਿਤ ਪਾਤਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ‘ਸਿਤਾਰੇ’ ਲੱਭਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਕਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਿਣਕਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ਰਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨੌਮਿਕਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ‘ਰਿਪਬਲਿਕ’ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਂਕਰ ਵੀ ਦਿਲਕਸ਼ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੇ ਡਿਪਲੋਮਿਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਕੀ ਇਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਖਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਅਲਖ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਦਾ ਮਾਦਾ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ?
      ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਧਾੜਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ, ਓਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਸ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਜਨ-ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਬਿਜ਼ਨਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ।
       ਬਹਰਹਾਲ, ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਆਲਮ ਦਰਮਿਆਨ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਚ ਅਸੂਲ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਪਰਦੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਖੋ ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹਨ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਸੀਂ ਹੱਕਦਾਰ ਹਾਂ, ਨਾਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਾਡੇ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਜਮਾਨ ਤੇ ਕਰੀਬੀ ਜ਼ਹਿਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਂਕਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਵਰਤਾਰੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਿਆਸੀ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ?
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖਿਆ : ਕਿੱਤੇ ਤੋਂ ਧੰਦੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ - ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਉਹ ਸਮਾਜ ਜਿੱਥੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਹੇਰਾਫੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਮੁੱਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਇਸ ਆਡੰਬਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਅਲੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਉਧਾਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਖਿਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ। ਧਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਟੈਕਨੋ-ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਦਾਨੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰੇ ਨਵੇਂ ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੁਲੀਨਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋਅ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਹਸਤਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
      ਆਓ, ਭਲੇ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਕੁਝ ਉਦਰੇਵਾਂ ਲਾਹ ਲਈਏ। ਸੋਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਕਿੰਝ ਪਾਏ ਜਾਣ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿਚ ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸਿਖਿਆਦਾਨੀ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ ਜਿਹੇ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਸੀਵੀ ਰਮਨ ਅਤੇ ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਜਿਹੇ ਥੰਮ੍ਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਮਨਾਮ ਪਰ ਸਿਰੇ ਦੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਮਾਰੀਆ ਮੌਂਟੈਸਰੀ ਅਤੇ ਗਿਜੂਬਾਈ ਬਡੇਖਾਂ ਵਰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਅਮਲ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਜਿਹੜੀ ਪਾਓਲੋ ਫਰੇਰੇ ਅਤੇ ਈਵਾਨ ਇਲਿਚ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਤੱਲਕ ਜਿਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਜ਼ਹੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਲ ਕਰੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਗੁਰਬੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਏਕਲੱਵਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
        ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਇਕ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਇਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਬੀਟੈੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਐੱਮਬੀਏ ਤੱਕ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਉਪਰ 55000 ਡਿਗਰੀਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁ-ਕਰੋੜੀ ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੁੱਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ।
       ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਸਕੈਂਡਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ 2016 ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਲਈ ਮੈਰਿਟ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਵਿਚ ਸਬੰਧਿਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੋਲਕਾਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮੋੜਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ 2018 ਤੋਂ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਕੁਨਬਾਪਰਵਰੀ ਦੀਆਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਵਾਕਈ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲਵੇਗੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ?
      ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਫਰਜ਼ੀਵਾੜੇ ਦਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਮਤਲਬ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ- ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਨੰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ (ਜਿਵੇਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸਟਾਰਬੱਕਸ ਦੀ ਕੌਫੀ ਦਾ ਕੱਪ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੀਟੈੱਕ, ਬੀਐੱਡ, ਐੱਮਬੀਏ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਐੱਮਬੀਬੀਐੱਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ), ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਪਾਕ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੋਟੇ ਤੇ ਕੈਪੀਟੇਸ਼ਨ ਫੀਸ ਵਾਲੇ ਘਟੀਆ ਮਿਆਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੋਰਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧਪੜ੍ਹ ਬੀਏ/ਐੱਮਏ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
       ਉਂਝ, ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ, ਸ਼ਹਿਰੀ, ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਘੱਟ ਕਸੂਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਵਾਕਈ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਵਾਕਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜੋ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੁਹਜਮਈ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਇਕਮਿਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਾ ਭਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ, ਦਿਆਲਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲੰਤ ਸਿਆਸੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਣਗੇ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਂਡ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਓ ਕਿ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ, ਐਡ ਟੈੱਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਗੁਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ?
       ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਈ ਤਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਹਰ ਬੱਚੇ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ ਕਿ ‘ਏ’ ਫਾਰ ਐਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 19x19= 361 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਣਿਤ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਭੂਗੋਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਕਲਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਟ-ਫਟ ਯੁੱਗ ਅੰਦਰ ਝਟਪਟ ਨਤੀਜੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਡਹੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੀਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਪੈ ਰਹੀ ਮਾਰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਾਫੀਆ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਭਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਨਅਤ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ।
       ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਹੁਣ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।

ਅਕਾਦਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚਲੇ ‘ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ’- ਅਵਿਜੀਤ ਪਾਠਕ

ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਹੈਵਾਨੀਅਤ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਹੰਕਾਰ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ/ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵਾਂ ਮੁਹਾਵਰਾ ‘ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਸਿਆਸਤ’ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਪੜਚੋਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਈ ਵੀ ‘ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਸਿਆਸਤ’, ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰੁਖ਼, ਇਸ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਤਰਕ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬੇਲਾਗ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਰੈਕਟਰ, ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਆਦਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
        ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਯੂਪੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੀਏ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਲ ਰਾਹੀਂ ‘ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦ/ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵ’ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ, ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸਮਾਜਿਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਯੂਜੀਸੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ੈਰ-ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ‘ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਦੇ ਖਿ਼ਲਾਫ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਬੰਧਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ‘ਇਸ ਸਵਾਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮੰਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ’ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
    ਆਖਿ਼ਰ ਯੂਜੀਸੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਜਦੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰੁਖ਼ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਜਮਹੂਰੀ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦ, ਅਨੇਕਤਾਵਾਦ, ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਜਿ਼ਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ‘ਗ਼ੈਰ-ਸਿਆਸੀ’ ਅਤੇ ‘ਤੱਥ-ਕੇਂਦਰਿਤ’ ਐਮਸੀਕਿਊਜ਼ (ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਵਾਲ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ਿਅਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ‘ਲੀਕ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ’ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਘੋਖਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਜੀਸੀ ਦੇ ਫਰਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ‘ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੱਚਾਈ’ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਜੀਸੀ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ) ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸਵੰਨਤਾ ਹੀ ਗਿਆਨਮੁਖੀ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦ ਦੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ਿਅਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
         ਆਖ਼ਿਰ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਪਹਿਲਾ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਿੱਖਿਆ ਉਤੇ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁਨਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਤਕਨੀਕੀ-ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਪਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਸੇਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ-ਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਪੁੱਟ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਿਆਦਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। ਫਿ਼ਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਜਾਤ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ-ਦਿਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਉਂ ਜ਼ਹਿਮਤ ਉਠਾਉਣ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਪੈਕੇਜਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ?
       ਦੂਜਾ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੜਾਕੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਉਭਾਰ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀਸੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੰਗੀਆਂ-ਚਿੱਟੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨਾ ਤਕਰੀਬਨ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿਆਸੀ ਵਿਖਿਆਨ ਉਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਗਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵਿਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਲਈ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਉਸ ਵਕਤ ਜ਼ਰੂਰ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਪਾਉਣਗੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਲਹੈਮ ਰੀਚ ਦੀ ‘ਦਿ ਮਾਸ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀ ਆਫ ਫਾਸ਼ਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਰਿਕ ਫਰੌਮ ਦੀ ‘ਦਿ ਅਸਕੇਪ ਫਰੌਮ ਫਰੀਡਮ’ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਘੋਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਖਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਜਿਹੇ ਵੀਸੀ ਕਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ!
     ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਮੀਦਾਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਉਲੋ ਫਰੇਰੇ ਅਤੇ ਬੈੱਲ ਹੁਕਸ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਵਾਦਮੁਖੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਰਾਹਤਮਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰੀਏ, ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਾ/ਜੀਵੰਤ ਥਾਂ ਜਿਹੜੀ ਜੀਵੰਤ ਤਜਰਬਿਆਂ, ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ/ਮਾਨਸਿਕ/ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਮਨਹੂਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਜੋਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਕ, ਸੰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਕ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਧੀਨਗੀ ਭਰੇ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਬਾਇਓਮੀਟਰਿਕ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੀਸੀਟੀਵੀ ਕੈਮਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਸਰਕੂਲਰਾਂ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਮਾਪਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ।
       ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਹੀਲ-ਹੁੱਜਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਮਹਿਜ਼ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਾਂ? ਉਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੂਖਮ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਜੋ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਣ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਡਟ ਕੇ ‘ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ਿਅਨਾਂ’ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ।
* ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ।