Sawrajbir

ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

''ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਹੇ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਪਰਸਾਦ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਦਿੱਲੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਕ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੀਵਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਹਤ ਰਾਸ਼ੀ (Compensation) ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਣਵਾਈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤਕ ਡੀਡੀਏ ਨੇ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਇਕ ਰੁਪਈਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ।’ 6 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇਸੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਡੀਡੀਏ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
       ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਇਸ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤਿਅੰਤ ਗ਼ਰੀਬ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੀਵਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਖਾਵੀਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਇਕ ਬਹੁਪਰਤੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਲੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪਸਾਰ ਅਣਕਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਸਾਰ ਕੀ ਹਨ? ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦੌਲਤ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੌਲਤ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਅਤੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉੱਚ-ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਜਮਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ, ਰਸਮੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਮਿਆਂ, ਮਾਲਕ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਜਮਾਤ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਮਨ ਮੱਧ ਵਰਗ, ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ।
       ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਹਨ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਔਕੜਾਂ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਹਿੰਸਾ, ਅਨਿਆਂ, ਹੀਣਤਾ, ਦੁੱਖਾਂ-ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਫਾਥੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬ, ਅਤਿਅੰਤ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਮੱਧ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤਕ ਕੋਈ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਘਰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।
       ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਹਮਦਰਦੀ, ਦਇਆ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗਾਇਬ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਉਂ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ? 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬਦਾਨ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਬਲੇਜ਼ ਪਾਸਕਲ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ‘‘ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ।’’ ਆਮ ਮਿਸਾਲ ਇਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿਆਲਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦੇ।
        ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਨ ਕੋਈ ਵਿਕੋਲਿਤਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਏ ਦਿਨ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਬੈਂਕ ਜਾਂ ਆੜ੍ਹਤੀਏ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਕੈਂਸਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕਦਾ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ? ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਲੇਖ ਲੜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਜੜੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਨਾਨਕੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਿਹਨਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੜੀ। ਲੇਖ ਲੜੀ ਛਪਣ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚਾ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਤੇ ਦਾਨੀ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਏਗੀ। ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
       ਇਸ ਸਮੂਹਿਕ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ : ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਧਨ-ਵਿਹੂਣੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨ, ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਦੌਲਤਮੰਦ ਲੋਕ ਕਮਾਏ ਗਏ ਧਨ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਧਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚਾ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਆਗੂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਲਾਲਚ, ਸਾਡਾ ਸ੍ਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਤਰੱਕੀ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਕੁਹਜ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭਰਿਆ ਸਮਾਜ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
        ਸਾਧਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਲੋਕਾਈ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਅ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਅਨਿਆਂ, ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਜਬਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਕੇਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਾਮਲਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਾਲਚ, ਸੁਆਰਥ, ਪਰਿਵਾਰ-ਮੋਹ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜਬਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ।
       ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਅਣਮਨੁੱਖਤਾ, ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਕੁਹਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣ, ਸਮਾਗਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਆਦਿ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਾਂਗੇ? ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਵਿਆਪਕ ਲੋਕ-ਏਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਹੈ, ਸਾਧਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ, ਕੰਮਚੋਰ, ਵਿਹਲੜ, ਜੁਰਮ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਯਤਨ ਸਮਾਜ, ਸਰਕਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੀਚੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਡੂੰਘੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਨਿੱਜੀ, ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੇ ਸੰਸਥਾਤਮਕ, ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਮੱਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ  - ਸਵਰਾਜਬੀਰ


ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸੰਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਜ਼ਾਮ/ਰਾਜਤੰਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸੂਜ਼ਨ ਰੋਜਨਥਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ‘‘ਇਹ ਕੋਈ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਰਾਜਤੰਤਰ/ਨਿਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਤੰਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸਰਮਾਏ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, 25ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ) ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘‘ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਧੁਰੇ ’ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੂਸਰੇ ਧੁਰੇ ’ਤੇ ਦੁੱਖ, ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਾ ਬੋਝ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ ਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ।’’ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਨਿਜ਼ਾਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਰਾਜਤੰਤਰ ਉਸਾਰਨਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਏ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸਰੇ ਵੀ ਪਰ ਉਹ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ (ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ (ਜਿਵੇਂ ਕਿਊਬਾ) ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ (ਜਿਵੇਂ ਚੀਨ, ਵੀਅਤਨਾਮ) ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਖ਼ੁਦ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਕਸ ਬਣ ਗਿਆ।
       ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਵੱਧ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੰਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉਲਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਜ਼ਨ ਰੋਜਨਥਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਸਿਕ ਮਾਹੌਲ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਜੁਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਰਾਜਤੰਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਗੋਂ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਕੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਤੰਤਰ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
       ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦੀਆਂ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਊਣ ਲਈ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਕੰਮ ਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ, ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਦੇ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਕੰਮ ’ਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਚਾਹੀਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਲਈ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਉਹ (ਮਜ਼ਦੂਰ) ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਦਬੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀਆਂ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਝੰਡੇ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ।
        ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਦੇ ਇਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ । 1960ਵਿਆਂ ਤੇ 70ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਘੋਨਮੋਨੇ ਸਿਰਾਂ (Skin headed) ਵਾਲੇ ਗੋਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉੱਭਰਿਆ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਰੂਸ ਵਿਚ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋਇਆ, ਰਵਾਇਤ, ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ, ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ, ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਖੋ ਚੁੱਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਟੋਲੇ ਨਾਂਹਵਾਦੀ (nihilists) ਅਖਵਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਫ਼ੌਜੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਅਸ਼ਫਾਕਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਲਮਿਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
       ਨੌਜਵਾਨ ਮਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੁੜੱਤਣ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਖਪਤਕਾਰੀ (Consumerist) ਸਮਾਜ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਟਿਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਵਸਤਾਂ, ਕਾਰਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਪਤਕਾਰ ਵੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵੀ।
       ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਰੋਸ ਤੇ ਰੋਹ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਧਰਨੇ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰ ਜਮਹੂਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅੜਿੱਕੇ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੈਂਠ ਬਣਾਉਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਬੇਗਾਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ (fundamentalism) ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੱਟੜਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ (ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ) ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਉਣ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਲਹਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂ ਮੈਨੇਜਰ/ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਜਮਾਤ ਵਰਗੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੁੱਟ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਖ਼ਾਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਖ਼ਾਸੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਸ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਨਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੱਟੜਤਾ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਭਟਕਣ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਕਤੀ ਖ਼ੁਸ਼ਫਹਿਮੀਆਂ ਤੇ ਭਰਮ-ਭੁਲਾਵੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
       ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ-ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ-ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਚੋਂ ਮਿਲਣੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ, ‘‘ਸਚੁ ਤਾ ਪਰ ਜਾਨੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ।’’ ਭਾਵ ਆਦਮੀ ਤਾਹੀਂ ਸੱਚਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
       ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਦਲੀਲ ਦੇਣੀ ਆਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਹਕੀਕੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਕਾਵਿਕ-ਸ਼ਬਦਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਲਿਬਾਸਾਂ, ਗੀਤਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰੋਹ ਪ੍ਰਗਟ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਕੀਕੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਅਜਿਹੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਜੋਕੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਰਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਜਰਤ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕੱਟੜਤਾ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਲਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨੌਜਵਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। 1980ਵਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ। ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਡਰੇ ਮਾਪੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਤਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਵੱਧ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਹੀ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭੋਇੰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠਣ ਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ : ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੀ ਕੌਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਇਕੋ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਇਕ ਸ਼ਾਸਕ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੌਮਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਫੈਡਰਲ (ਸੰਘੀ) ਢਾਂਚਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਮੀਕਰਨ।
       ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮਤੋਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਬਾ ਸ੍ਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਸਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ। ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਤਰੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
         ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੈ ਭਾਵ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਘੱਟ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਹੈ।
        ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਸ਼ਡਿਊਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੀਸਰੀ ਸੂਚੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਵਰਤੀ ਸੂਚੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਵਰਤੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮੱਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਾਂ ਸਮਵਰਤੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਿਆਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਹਨ।
        ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਹਰ ਸੂਬੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਵਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
         ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਤਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕੁਲਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਕੁਲਪਤੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਲਪਤੀ ਹੈ।
        ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਉਂ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1850ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ), ਬੰਬੇ (ਮੁੰਬਈ) ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ (ਚੇਨੱਈ) ਵਿਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਹੁਣ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੰਡਨ) ਦੇ ਮਾਡਲ ’ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਲਪਤੀ (ਚਾਂਸਲਰ), ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ (ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ) ਅਤੇ ਸੈਨੇਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੈਜੇਡੈਂਸੀ) ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
        ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ 1953 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਹੋਣ ’ਤੇ 1956 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਉਣ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹੈ; ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਗਾਉਣ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਬਿਲ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਿਚ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
        ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਿਵਿਲ ਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਪ੍ਰੋਸੀਜਰ) ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਜ਼ਟਰ (ਚਾਂਸਲਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ) ਹਨ) ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਰਾਜਪਾਲਾਂ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ) ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸਤ ਕਾਰਨ ਰਾਜਪਾਲ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਗਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
       ਇਹ ਟਕਰਾਉ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਰਵਾਇਤ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਰਸਮੀ ਅਹੁਦਾ ਹੈ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤੌਖ਼ਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜਪਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੁਲਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਪਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਣਗੇ। ਰਾਜਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਫੈਡਰਲਿਜ਼ਮ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਫੈਡਰਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸੁਲਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਲਗਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਨਵੇਂ ਬਿਲਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਜਮਹੂਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਡਰਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਸਲੇ ’ਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਦ  - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਉਦਾਸ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ
ਸਾਂਝਾਂ ਦੀ ਤਮੀਜ਼ ਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਮੁਲਕ ਅੰਦਰ
ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਕਦੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਅੰਦਰ
ਪੱਥਰ ਹੋਏ ਅਖਾੜਿਆਂ ਅੰਦਰ
ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ  ਝੁੱਲਦਾ ਆ ਖਾਂ
ਵੀਰਾਨ ਸਮੇਂ  ਦੇ  ਅੰਦਰ
ਸਾਉਣ ਮਾਹ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਦੇ ਵਾਂਗੂੰ
ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪਾਉਂਦਾ
‘ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਦੇ ਝੱਖੜਾਂ ਅੰਦਰ
ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਰੋਲਦਾ
ਆ ਖਾਂ ਕਹਿਰ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ।
- ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ
(ਕਵਿਤਾ : ‘ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ’, ‘ਝਨਾਂ ਦੀ ਰਾਤ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ‘ਵਣ-ਵਿਰਾਗ’ ’ਚੋਂ)
        ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਅਗਸਤ 1965 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਖੇਤ ਉਦਾਸ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀਰਾਨ, ਅਖਾੜੇ ਪਥਰਾ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾਂ ਦੀ ਤਮੀਜ਼ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਕ/ਤਾਂਘ ਸੀ। ਮਹਿਬੂਬ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਦੇ ਝੱਖੜ ਝੁਲਾਏ ਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਬਣਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਵੀਰਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਤੇ ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪਵੇ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀਰਾਨੀ, ਉਦਾਸ ਖੇਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਕ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
       ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਜ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਰ ਉਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਤ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਸਵੀਰ ਲੋਕ-ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ :
ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ
ਪਈ  ਯਾਦ  ਆਵੇ
ਫਾਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੇ ਬਲੀ ਦੀ
ਪਿਆ ਯਾਦ ਆਵੇ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਵਾਬ
ਪਿਆ ਯਾਦ ਆਵੇ
ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਦ
ਯਾਦ ਆਵਣ ਉਸਦੀ ਅਣਖ ਦੇ ਬੋਲ
        ਆਪਣੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਲੜਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਵਾਬ’ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਣਖੀ ਬੋਲ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਘੁਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤਨ-ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
       ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ? ਉਸ ਨੇ 20 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ : ‘‘ਅਸੀਂ ਇਹ ਏਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਯੁੱਧ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਤਦ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੁਝ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਹ ਲੁਟੇਰੇ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰੋਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਿਰੋਲ ਭਾਰਤੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਜਾਂ ਦੋਨੋਂ ਰਲਵੇਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਨਤਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸਣ ਲਈ ਨਿਰੋਲ ਭਾਰਤੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਵਰਤਣ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ।’’
        ਉਹ ਲੁੱਟ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੀ ਤੇ ਕੁਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਲੜਦੀ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਵਾਬ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਜਵਾਬ ਲਗਾਤਾਰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਉਗਮਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ। ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਅੰਤਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਲੜਾਈ ਸਦੀਵੀ ਹੈ।
        ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਨਪੀਆਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਲੇਖ ‘ਅਛੂਤ ਦਾ ਸਵਾਲ’ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇਖੋ! ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਤੁਹਾਡੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।’’ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਝੱਲਦੇ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ। ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਉਤੇ ਜਦ ਭਾੜੇ ਦੇ ਟੱਟੂ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਟ ਕੁਟ ਅਧਮਰੇ ਕਰ ਦੇਂਦੇ, ਦੇਖਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਨਾ ਉਠਿਆ ਹੋਵੇ।’’
       ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਹੋਲੀ ਦੇ ਦਿਨ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ- ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ’ ਜਿਹਾ ਦਿਲ ਹਲੂਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਵੀਨ ਬਹਾਦਰ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਧੀ ਇਸ ਸਹੁੰ ‘ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
        ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ-ਸ਼ਹੀਦ’। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ‘ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਾਭੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਐਸੇ ਇਨਸਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬਾਗੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਗਿਣਿਆਂ-ਮਿਣਿਆਂ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਸੂਚੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕੋ ਮਕਸਦ, ਇਕੋ ਖਾਹਸ਼ ਅਤੇ ਇਕੋ ਉਮੀਦ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ।’’
        ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਰਾਭੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿਤਕਰੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਨਿਆਲ ਅਤੇ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿਖਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕੱਟ ਚੁੱਕੇ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਸੀ ਤੇ ਲਾਲਾ ਜੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਬਣੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਡਰੀਮਲੈਂਡ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ ਜੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਵੀ ਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ‘‘ਇਹਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਲ ਹੈ। 1914-15 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ (ਭਾਵ ਗ਼ਦਰੀਆਂ) ਦੇ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।’’ ਗ਼ਦਰੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ 1926 ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਇਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1928 ਵਿਚ ਛਪੇ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ ‘ਚਾਂਦ’ ਦੇ ਇਕ ਅੰਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਕੱਚਰਭੰਨ, ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਬਾਬੂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸੁਲੇਤਾ, ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 15 ਹੋਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਂ ਲਿਖਵਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਸੀ।
       ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ‘ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ’ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਦ ਹਰ ਸਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਦਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰ ’ਤੇ 1857 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੂਨ 1914 ਵਿਚ ਛਪੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਗ਼ਦਰੀ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਦਿਲ ਦਰਦੀਆ ਦਰਦ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਵੇਂ, ਦਸ ਮਈ ਦਾ ਦਿਨ ਭੁਲਾਵਣਾ ਨਹੀਂ/ ਏਸੇ ਦਿਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜੰਗ ਛਿੜਿਆ, ਵਕਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਗ਼ਮ ਲਿਆਵਣਾ ਨਹੀਂ।’’ 10 ਮਈ 1857 ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 1857 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸਮਝਿਆ, ਇਸੇ ਲਈ 1914 ਵਿਚ (1857 ਤੋਂ 57 ਸਾਲ ਬਾਅਦ) ਛਪੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ‘‘ਪੈਹਲਾਂ ਵਿਚ ਸਤਵੰਜਾ (ਭਾਵ 1857) ਜੋ ਗ਼ਦਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਹਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਤਵੰਜਾ ਸਾਲ ਸਿੰਘੋ/ ਦੂਜਾ ਗ਼ਦਰ ਜੋ ਫੇਰ ਜ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ, ਵਿਚ ਸਤਵੰਜੇ (ਭਾਵ 1914) ਸਾਲ ਸਿੰਘੋ/ ਏਸ ਗ਼ਦਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਾਡਾ, ਏਹਨੂੰ ਸਮਝ ਲਓ ਆਪਣਾ ਬਾਲ ਸਿੰਘੋ।’’
         ਇਸ ਗ਼ਦਰੀ ਕਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 1914 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਨੂੰ ‘ਆਪਣਾ ਬਾਲ’ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਗ਼ਦਰ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਫਾਂਸੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਵਿਚ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟੀਆਂ। 1914-15 ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਤਹੱਈਆ ਕਰਨਾ, ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਗ਼ਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਾਬਰੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ (ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸੀ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲਹਿਰਾਂ ਉਗਮੀਆਂ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਸਬੰਧ ਸਨ।
        ਲੋਕ-ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਦਾ ਸਾਂਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਲੋਕ-ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਗੁੰਮਨਾਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸਭ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ  - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਨਕ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫ਼ੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸ਼ਖ਼ਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵੁਕਤਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੜਦਾਦਾ ਰਾਮਦਾਸ ਸੂਨਕ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ’ਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ 1935 ਵਿਚ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਨੈਰੋਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੜਨਾਨਾ ਰਘੁਬੀਰ ਬੈਰੀ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਤੰਗਨਈਕਾ ਜੋ 1916 ਤੋਂ 1961 ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸੀ, ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1960ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਏ। ਸੂਨਕ ਦਾ ਪਿਤਾ ਯਸ਼ਵੀਰ ਸੂਨਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਊਸ਼ਾ ਸੂਨਕ ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ। ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਇਤਫ਼ਾਕ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਪਭਾਵੁਕ ਹਨ ਕਿ 1799 ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ 2022 ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਹਤਬਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਜੋ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਆਗੂ ਸੀ, ਨੇ ਬਿਨਾ ਲੜਾਈ ਕੀਤਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਕੋਲ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਨਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ।
       ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ’ਤੇ ਗੌਰਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਨਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਇੰਫੋਸਿਸ (Infosys) ਦੇ ਬਾਨੀ ਐੱਚਆਰ ਨਰਾਇਣ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਧੀ ਅਕਸ਼ਤਾ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 2015 ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਟਿਕਟ ’ਤੇ ਰਿਚਮੰਡ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ ‘ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼’ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ 2017 ਅਤੇ 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2017 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਥਾਂ ਮਿਲੀ। 2020 ਵਿਚ ਉਹ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 5 ਜੁਲਾਈ 2022 ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਿਹਾ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2021 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਟੈਕਸ 19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1974 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਟੈਕਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ 2022 ਵਿਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੋਰਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਿਸ਼ ਪਿੰਚਰ ਜਿਸ ’ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਭਖਿਆ ਅਤੇ ਜੌਹਨਸਨ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਸੂਨਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਪਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਜ਼ ਟਰੱਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਲਿਜ਼ ਟਰੱਸ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸੂਨਕ ਬਿਨਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
     ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸੂਨਕ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਗੋਰੀ ਨਸਲ ’ਚੋਂ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸੱਭਿਆ, ਜਾਹਲ, ਪੱਛੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਲੇਖਕ ਰੁਡਿਆਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ (ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ) ਨੂੰ ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ‘ਬੋਝ/ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ’ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜੋਸੇਫ ਕੋਨਾਰਡ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਨਸਲ, ਧਰਮ, ਰੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਵੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
     ਸੂਨਕ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਤੇਲ ਤੇ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਤਜਰਬਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਹੀ ਐੱਮਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
       ਨਸਲਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਮਾਤੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਆਗੂ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ, ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਬੌਬੀ ਜਿੰਦਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਊ ਔਰਲੀਨਜ਼ ਸੂਬੇ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਰਵਾਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਹੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ।
      ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਦਾ ਆਰ-ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ’ਤੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ (symbolic) ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਨਪੀ ਜਮਹੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। 

ਰਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਰਾਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਬਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਜਬਰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹੈ।
        ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦੁਫੇੜਾਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਪੱਛੜੇਪਣ, ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਦੋਗਲੇਪਣ ਅਤੇ ਕੂੜ ਤੇ ਹਉਮੈ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਖੰਡ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ’ ਵਿਚ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਣਜ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ।। ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ।। ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ।।’’ ਭਾਵ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਆਦਮੀ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਮੁੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਖੱਟੂ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਉਹ ਮੰਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਾਇਆ, ‘‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ।। ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ।।’’ ਭਾਵ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
        ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਣਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਈ, ‘‘ਧ੍ਰਿਗੁ ਤਿਨਾ ਕਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿ ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਵੇਚਹਿ ਨਾਉ।।’’ ਭਾਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਧ੍ਰਿਗ (ਲਾਹਨਤ ਮਾਰਿਆ) ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ‘‘ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ।। ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨ।।’’ ਭਾਵ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ (ਪਰਧਾਨ) ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ, ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਤੀਰਥ (ਯਾਤ੍ਰਾ-ਅਸਥਾਨ), ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਇਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
         ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪਟ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕੀਤਾ, ‘‘ਚਿਟੇ ਜਿਨ ਕੇ ਕਪੜੇ ਮੈਲੇ ਚਿਤ ਕਠੋਰ ਜੀਉ। ਤਿਨ ਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਨ ਊਪਜੈ ਦੂਜੈ ਵਿਆਪੇ ਚੋਰ ਜੀਉ।।’’ ਭਾਵ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ (ਮਨ) ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਦਵੈਤ (ਦੂਈ) ਭਾਵ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਚੋਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਥੈ ਟਿਕਾ ਤੇੜਿ ਧੋਤੀ ਕਖਾਈ।। ਹਥਿ ਛੁਰੀ ਜਗਤ ਕਾਸਾਈ।।’’ ਭਾਵ ਇਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਕ ਧੋਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ (ਭਾਵ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਬਾਸ ਪਾਇਆ ਹੈ) ਪਰ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਛੁਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਸਾਈ ਹੈ (ਭਾਵ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਭੇਖਧਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਨ ਉਤਰੈ ਧ੍ਰਿਗੁ ਜੀਵਣੁ ਧ੍ਰਿਗੁ ਵੇਸੁ।।’’ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸ਼ਾਕ ਧ੍ਰਿਗ (ਲਾਹਨਤ ਮਾਰਿਆ) ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪਲੀਤੀ (ਕੂੜ/ਝੂਠ) ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ‘ਸਿਰੀਰਾਗੁ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਅਖਰ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭੁਲੀਐ ਭੇਖੀ ਬਹੁਤੁ ਅਭਿਮਾਨੁ।।’’ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ (ਅਖਰ) ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ (ਭੁੱਲਦੇ) ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੇਖ (ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਬਾਸ) ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
       ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ, ‘‘ਆਪਿ ਨ ਬੁਝਾ ਲੋਕ ਬੁਝਾਈ ਐਸਾ ਆਗੂ ਹੋਵਾਂ।। ਨਾਨਕ ਅੰਧਾ ਹੋਇ ਕੈ ਦਸੇ ਰਾਹੈ ਸਭਸੁ ਮੁਹਾਏ ਸਾਥੈ।।’’ ਭਾਵ ਬੰਦਾ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਕਟ ਹੈ, ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅੰਧਾ ਆਗੂ ਜੇ ਥੀਐ ਕਿਉ ਪਾਧਰੁ ਜਾਣੈ।। ਆਪਿ ਮੁਸੈ ਮਤਿ ਹੋਛੀਐ ਕਿਉ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣੈ।।’’ ਭਾਵ ਜੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਆਗੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੁੱਛ/ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਠੱਗਿਆ (ਮੁੱਸਿਆ) ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਸੰਦੇਸ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਸਿਰਜਦੇ, ਨਵੇਂ ਭੇਖ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਰਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
      ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ (fundamentalism), ਨਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟੀ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
       ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਣਜ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਜਾਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਲਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਏ, ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ ਗਈ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗਰਾਮ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਜਿਹੀ ਨਿੱਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੁੱਗ ਪਲਟਾਊ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
        ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਮਾਏ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂਪਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਾਵੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ? 1947 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ ਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਵੱਸਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਖਾਂਤ ਕੌਮਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਸਦੀਆਂ ਪਣਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦੀਆਂ, ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨਾਂ ’ਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ।
       ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸਣ ਦੀ ਹੋੜ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ-ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ-ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਾਤੀਵਾਦ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਮਰਦ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ’ਚੋਂ ਸਕੂਨ ਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਭਰਦੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਬੁਲੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਤਾਧਾਰੀ, ਕਾਰਪੋਰੇਟੀ ਅਦਾਰੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ 1940ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਹੰਢਾਏ ਸੰਤਾਪ ਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਾ ਦੁਹਰਾਈਏ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣ, ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਦਇਆ ’ਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਤਾ   - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸਮਤੋਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸੰਸਿਆਂ, ਫ਼ਿਕਰਾਂ, ਡਰਾਂ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਿਛਲੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਬਿਆਨੀਏ, ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਕੜਵੱਲਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਡਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੈਅ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਾਕਤਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਭ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
    ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਹਿਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਕ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਘੜਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਾਹਕ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦੁਫੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਹਾਰ ਘੜਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਥਾਹ ਤਾਕਤ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਅਸੀਂ ਬੋਲਵਿਗਾੜ ਵਿਗਾੜਹ ਬੋਲ।।’’ ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਮੰਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ‘‘ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਸਚੁ ਕਮਾਵੈ।।’’
ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਮੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ।’’ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ’ਤੇ ਅਨੰਤ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਿਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ, ਆਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ।
ਸੱਤਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹ ’ਤੇ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਦੀ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਾਉਣ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਕੁੜੱਤਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ ਸਿਰਜੇ ਗਏ, ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਹਿਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ, ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ।
ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੂਈ ਅਲਤਿਊਸਰ, ਮਿਸ਼ੈਲ ਫੂਕੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਿਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਤਾਣਿਆਂ-ਬਾਣਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਮਾਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਕਤ ਸੱਤਾਮਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ’ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ੈਲ ਫੂਕੋ ਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਾਕਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ     ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫੂਕੋ ਅਨੁਸਾਰ, ‘‘ਮਨੁੱਖ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।’’ ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਗੂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੋਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਸਾਡੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ; ਔਰਤ ਅਬਲਾ ਹੈ, ਮਰਦ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਤਾਕਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਆਗੂ-ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਣ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ, ਵਧੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਆਦਿ ਦੇ ਭਰਮ-ਪਾਊ ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬੁਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਨ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਭਰਮੀ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦੇ ਅਸੀਮ ਪਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਨੂਈ ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਤਾਕਤ ‘ਬਖਸ਼ਣ’ ਦਾ ਭਰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਅਤੇ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਭਟਕਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜੂਮੀ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਲੋਚਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਅਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਸਲੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜਿਹੀ ਆਪਾ-ਮਾਰੂ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਰੀਆ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀਆਂ, ਰੋਮਾ (ਜਿਪਸੀ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਨਪਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ-ਲਾਲਸਾ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ‘‘ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਹੋਈ ਬਹੁਤੁ ਕਿਵੈ ਨ ਧੀਜਈ।।’’ ਭਾਵ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ ਲੋਕ-ਮਨ ’ਤੇ ਲੰਮੀ ਦੇਰ ਲਈ ਕਬਜ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਤਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤਾ ਪੰਜਾਬ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁਖਾਂਤ ਭੋਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ-ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮਨ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਤਨ-ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਸ਼ਾਰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਭਟਕਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ 1940ਵਿਆਂ ਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਹਿਆ, ਲੂਹਿਆ ਤੇ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਗਿਆ। 2020-21 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਿੰਮਤੀ ਰੂਹ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਰਾਗ ਗਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਮੁਨਾਰੇ ਦੀ ਲੋਅ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਗਈ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤਾਂ ਜੇਤੂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਮੁਨਾਰਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਜਲੌਅ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਫਿਰ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ‘‘ਕੌਣ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਕੌਣ ਏ ਯਾਰ ਏਥੇ, ਕਿੰਞ ਖਿੱਚਾਂ ਮੈਂ ਐਸੀ ਲੀਕ ਯਾਰੋ/ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੱਸਦੇ ਬੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਸੀ/ ਮੈਨੂੰ ਦਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੀ ਉਡੀਕ ਯਾਰੋ/ ਬੰਦਾ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਰੋ ਸਕਦੈ/ ਰੋਣਾ ਬਣਿਆ ਇਕੱਲ ਦੀ ਚੀਖ਼ ਯਾਰੋ।’’ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਮਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ : ਹਕੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ   - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ 2020-21 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੱਖਣੇਪਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਲਗਾਏ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਜਲੌਅ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਾਬਰੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨੁਹਾਰ ਘੜੀ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ 1947 ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਕੱਫ਼ਾਰਾ/ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੁਲ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆ ਖਲੋਤਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਦੂਸਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁੱਸਾ, ਖਿੱਝ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਏਕਤਾ, ਰੋਹ ਅਤੇ ਵੇਗ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗਮ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮਨ ਨੂੰ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
        ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਜਿੱਤ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਬੌਧਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਲਵਲੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਏਕੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਜਿਹੀ ਸਿਆਸਤ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ ਜਿਹੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰੇਗੀ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹ ਹਕੀਕੀ ਹਾਲਾਤ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਮਾਹਿਰ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਏਕਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਵੇਗ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਹਉਮੈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਸਾਰ ਹਨ/ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਇਕ ਬਦਲਵੀਂ ਸਿਆਸਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿਆਸਤ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
        ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 3-4 ਸੀਟਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹਾਰੀਆਂ। ਜੇ ‘ਆਪ’ ਦੀ ਕੌਮੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਦੋਂ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਊਰਜਾ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 7-8 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ 2014 ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
        ਜਥੇਬੰਦਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਬਖੇੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ‘ਆਪ’ 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾ ਨਾ ਸਕੀ ਪਰ ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 2017-2022 ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ-ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ। ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਪ’ ਹੀ ਬਦਲਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮੂਹਿਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ ‘ਆਪ’ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ 2015 ਅਤੇ 2020 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੇ ‘ਆਪ’ ਦੇ ਕੌਮੀ ਕਨਵੀਨਰ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿ ਉਹ (‘ਆਪ’) ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਨੇ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਜਿਹਾ ਆਗੂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ/ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
       ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤਾਂ ਆਈ ਹੈ ਪਰ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਉਲਟਫੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਸਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ’ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ 2020-21 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਰਥਚਾਰਾ, ਲੜਖੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ, ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹਨ।
       ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੂਝ-ਸਮਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਧੱਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸੰਸੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿਆਸਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 1970ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਦੀ ਤਸ਼ੱਦਦ, 1990ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖਲਾਅ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਵੱਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੜਵੱਲਾਂ ਪੈਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ।
      ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਏਜਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਜਿੰਦੜੀਏ ਤਣ ਦੇਸਾਂ ਤੇਰਾ ਤਾਣਾ’ ਵਿਚ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕਈ ਸਾਂਝੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ : 1960ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ, 1970ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ, 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਆਦਿ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਮਹੂਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਮਹੂਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ ਪਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਏਜਾਜ਼ ਦੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ, ‘‘ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਢੰਗ ਬਦਲਣ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਖਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਜ਼ਹਬ ਤੇ ਮੁੱਢਪ੍ਰਸਤੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ- Religious fundamentalism) ਨੇ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪਾੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ।’’ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਖਲਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਤੇ ਪਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਏਜਾਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ‘ਲੋਕ ਗੁਜ਼ਰਿਆਂ ਵੇਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ-ਸਮਝ)’ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
      ਜਮਹੂਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖਲਾਅ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜ-ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਤੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਧਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਹਉਮੈ ਕਾਰਨ ਇਹ ਧਿਰਾਂ ਬਿਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰ ਧਿਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਖਲਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਫਿਰ ਲੜਖੜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 1940ਵਿਆਂ, 1970ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਪਣਪਦੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਚਾਰੇ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਮਹੂਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵਿਆਪਕ ਜਮਹੂਰੀ ਮੁਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਮਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।



... ਤੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਵਧਦੇ ਗਏ    - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1539-1599) ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸਾਲੂ ਮੇਰਾ ਉਣੀਂਦਾ/ ਕੋਈ ਸ਼ਾਮ ਬ੍ਰਿੰਦਾਬਨ ਸੁਣੀਂਦਾ/ ਜਾਣਾ ਬਿਖੜੇ ਰਾਹਿ।’’ ਹੋਰ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਭੀ ਝੋਕ ਰਾਂਝਣ ਦੀ ਜਾਣਾ/ ਨਾਲਿ ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਚੱਲੇ।’’, ‘‘ਮਾਹੀ ਮਾਹੀ ਕੂਕਦੀ/ ਮੈਂ ਆਪੇ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ/ ਰਾਂਝਣ ਰਾਂਝਣ ਮੈਨੂੰ ਸਭੇ ਆਖੋ/ ਹੀਰ ਨਾ ਆਖੋ ਕੋਈ।’’ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਬਿੰਬ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਹੀਰ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੋਂ 100 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1639-1690) ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾ ਮੈਂ ਆਲਮ ਨਾ ਮੈਂ ਫਾਜ਼ਲ, ਨਾ ਮੁਫ਼ਤੀ, ਨਾ ਕਾਜ਼ੀ ਹੂ/ ...ਨਾ ਮੈਂ ਤ੍ਰੀਹੇ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਕ ਨਿਮਾਜ਼ੀ ਹੂ।’’ ‘‘ਮੀਮ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਚੇ, ਰਾਹ ਰਬਾਨਾ ਮੋਰੀ ਹੂ/ ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਮੁਲਵਾਣਿਆਂ ਕੋਲੋਂ/ ਛੁਪ-ਛੁਪ ਲੰਘੇ ਚੋਰੀ ਹੂ।’’ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਬਿੰਬ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
        ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਸਾਲ (1690) ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਲੀ ਕਾਹਨ ਵਜਾਵਣੀ/ ਉੱਥੇ ਆਵਣਾਂ ਹੋਸੀ ਵਹੀਂ ਵਹੀਂ।’’, ‘‘ਮਜ਼ਹਬ ਕੀ ਪੁੱਛਨਾ ਕਾਜ਼ੀਆ ਵੇ, ਮੈਂਡਾ ਰਾਂਝਣ ਰੁਕਨ ਈਮਾਨ ਦਾ ਈ/ ਇਸ਼ਕ ਇਮਾਮ, ਨਮਾਜ਼ ਮੁਹੱਬਤ, ਮੁਰਲੀ ਹਰਫ਼ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਈ।’’ ਏਥੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਂਝਾ ਇਕ ਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ‘‘ਕਿਉਂ ਵਤ ਕਾਜ਼ੀ ਕੁਰਾਨ ਨਾ ਚਾਇਆ ਈ, ਜੇ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ।’’ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਭਰਮਾਈ/ ਜਦ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਕਾਹਨ ਬਜਾਈ/ ਬਉਰੀ (ਬੌਰੀ) ਹੋਈ ਤੁਸਾਂ ਵਲ ਧਾਈ।’’, ‘‘ਬੰਸੀ ਕਾਹਨ ਅਚਰਜ ਬਜਾਈ/ ਬੰਸੀ ਵਾਲਿਆ ਚਾਕਾ ਰਾਂਝਾ, ਤੇਰਾ ਸੁਰ ਸਭ ਨਾਲ ਹੈ ਸਾਂਝਾ/ ਤੇਰੀ ਮੌਜਾਂ ਸਾਡਾ ਮਾਂਝਾ/ ਸਾਡੀ ਸੁਰ ਤੈਂ ਆਪ ਮਿਲਾਈ।’’ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਬਿੰਬ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ : ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਜੋਗੀ, ਮਨਸੂਰ ਅਤੇ ਸਰਮਦ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਕਾਹਨ), ਰਾਂਝੇ, ਜੋਗੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹੈ : ‘‘ਭੱਠ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਚਿੱਕੜ ਰੋਜ਼ੇ, ਕਲਮੇ ਤੇ ਫਿਰ ਗਈ ਸਿਆਹੀ।’’
        ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਜੀਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਬ੍ਰਿੰਦਾਬਨ ਵਿਚ ਪੇਂਝੂ ਜਿਥ ਆਪ ਹਰਿ/ ਵਜੀਦਾ ਕੌਣ ਸਾਈਂ ਨੂੰ ਆਖੇ ਅਉਂ ਨਹੀਂ ਅੰਞ ਕਰ।’’ ਹਾਫਿਜ਼ ਬਰਖੁਰਦਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਬੁਰਖਦਾਰ ਚਲੇ ਅਜ ਸ਼ਿਆਮ/ ਰਾਧਾ ਰਹੀ ਅਕੇਲੀ ਧਾਮ/ ਸਾਡੇ ਨੈਣੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ।’’ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਸ਼ਿਆਮ ਜੀ, ਤਨ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਭਈ/ ਗੁਲਾਮ ਸੈਲ ਜਾਂ ਜਾਗਿਆ, ਚੋਲੇ ਚਿਣਗ ਪਈ।’’
       ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਧਾ, ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ, ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਉਹ ਸੰਗਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਨਾਇਕ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਰਾਂਝਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ (ਅੱਲ੍ਹਾ/ ਭਗਵਾਨ/ ਈਸ਼ਵਰ) ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸੂਫ਼ੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਤੌਹੀਦ, ਤਰੀਕਤ, ਤੌਬਾ, ਸਬਰ, ਤਵੱਕੁਲ (ਭਰੋਸਾ), ਆਦਿ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸੂਫ਼ੀਆਂ) ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
       ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ, ਰਹੱਸਵਾਦ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਨਿਰੋਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੋਚ ਵਿਚ ਗੜੁੱਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਜ ਵੀ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਫੇੜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਰਕੇ ਹਨ : ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਫੇੜ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਉਗਮੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।
       ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤੀ/ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਪੰਥ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸੇਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। 18-19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤੇ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਵਿਚ ਵੀ। ਭਗਤ ਮਲੂਕ ਦਾਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮਾਇਆ ਕਾ ਗੁਲਾਮ ਗੀਦੀ, ਕਹਾਂ ਜਾਨੈ ਬੰਦਗੀ।’’ ਭਗਤ ਮਹਾਂ ਦਾਸ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਹੈ, ‘‘ਬੰਦੇ ਬੰਦਗੀ ਕਰਿ ਰੋਜ/ ਸਾਹਿਬੁ ਨਿਵਾਜੇਗਾ/ ਤੁਝੇ ਕਿਛੁ ਹੱਕ ਪੈਂਡਾ ਖੋਜ।’’ ਜੇ ਭਗਤ ਮਹਾਂ ਦਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਦਰਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਧੀਰਾ ਧੀਰਾ ਚਲਿ ਵੋ ਫਕੀਰਾ, ਧੀਰਾ ਧੀਰਾ ਚਲ ਵੋ/ ਫਕਰੁ ਫਕੀਰੀ ਤੇ ਜੁਹੁਦ ਜਹੀਰੀ ਸਹਿਲ ਨਹੂੰ ਇਹ ਹਾਲ/ ਰਾਤ ਜਾਗਣਿ ਜੁਹਦ ਕਮਾਵਣ/ ਥੋੜਾ ਖਾਵਣੁ ਨੀਚ ਸਦਾਵਣੁ/ ਏਹੁ ਫਕੀਰਾਂ ਦਾ ਲਲੁ।’’ ਭਗਤ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ : ‘‘ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਸੇਵਕਾ ਸਤਿਗੁਰ ਮਿਲਿਆ ਸੁਜਾਨ/ ਗੁਰਬਚਨੀ ਵਸ ਆਇਆ ਮਨ ਮੈ ਗਲੁ ਮਸਤਾਨ/ ਟੁਟਣ ਕਰਮੁ ਜੰਜੀਰੀਆਂ ਗੁਰ ਕਾ ਸ਼ਬਦ ਕਮਾਣੁ/ ਅਹੰਕਾਰਨ ਪੰਖੇਰੀਆਂ ਸਬਦੁ ਅਨਾਹਦੁ ਜਾਣ।’’ ਭਗਤ ਨਨੂਆ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਰਾਮ ਰਾਸ ਪੀਵਤ ਹੀ ਮਸਤਾਨਾ/ ਖੋਈ ਹਸਤੀ, ਪਾਈ ਮਸਤੀ, ਅਲਮਸਤੀ ਪਰਵਾਨਾ।’’, ‘‘ਅਹੁ ਦੇਖ ਜਾਲਮ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਜਾਨੀ/ ...ਜੈ ਨੁ ਘਾਉ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਲਗੇ ਸੋ ਮੂਲ ਨ ਮੰਗਦਾ ਪਾਣੀ/ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਨਨੂਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ।’’ ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਜੇ ਨਨੂਆ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
       ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਵਲੀ ਰਾਮ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ, ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਮਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜਿਨ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਸਿਰਿ ਨ ਦੀਆ, ਜੁਗ ਜੁਗਿ ਜੀਆ ਤਉ ਕਿਆ ਹੂਆ/ ...ਆਲੁਮ ਅਰ ਫਾਜਲੁ ਹੋਇ ਕੈ, ਦਾਨਾ ਹੂਆ ਤਉ ਕਿਆ ਹੂਆ/ ਦਿਲ ਕਾ ਕੁਫ਼ਰ ਤੂਦਾ ਨਹੀਂ, ਹਾਜੀ ਹੂਆ ਤਉ ਕਿਆ ਹੂਆ/ ...ਦੇਖੀ ਗੁਲਸਤਾਂ ਬੋਸਤਾਂ, ਮਤਲਬ ਨਾ ਪਾਇਓ ਸ਼ੇਖ ਕਾ/ ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਯਾਦਿ ਕਰ, ਹਾਰਜ ਹੂਆ ਤਉ ਕਿਆ ਹੂਆ।’’ ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵਲੀ ਰਾਮ ਪੰਡਿਤਾਂ, ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਮੌਲਵੀਆਂ, ਸਭ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਗੋਸ਼ਟਿ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੂਫ਼ੀ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਤੇ ਭਗਤ ਹੱਜ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਕਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈਣ। ਭਗਤ ਸਹਜ ਰਾਮ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਖੜੀ ਆਲਮ ਵਿਚ ਦੇਨੀ ਹਾਂ ਹੋਕਾ/ ਮੈਂ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨ ਜਾਵਾਂ ਨੀ।’’ ਭਗਤ ਬੂੜਾ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸਾਹਿਬੁ ਆਪੁ ਬਹੈ ਹੋਇ ਕਾਜ਼ੀ/ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਦੇਸੀ ਭਾਜੀ।’’
       ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਵੀ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਹਾਂ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁਲ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਤ ਵੀ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਕਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਭਰੀ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਹੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਮੁਖੀ ਵੀ ਸੀ, ਇਤਿਹਾਸ-ਮੁਖੀ ਵੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਵੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸਬ ਰੋਜ ਗਸਤਮ ਦਰ ਹਵਾ ਕਰਦੇਮ ਬਦੀ ਖਿਆਲ।। ਗਾਹੇ ਨ ਨੇਕੀ ਕਾਰ ਕਰਦਮ ਮਮੀ ਚਿਨੀ ਅਹਵਾਲ।।’’ ਭਾਵ ਮੈਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਲਾਲਚ ਅੰਦਰ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੰਦਾ ਚਿਤਵਦਾ ਅਤੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ। ਰੰਗ ਤਿਲੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਰਾਮਮਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸਭ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਫ਼ਾਸਲੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟਾਉਣੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਊਰਜਾਵਾਨ ਧਾਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
         ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਮੋਦਰ, ਮੁਕਬਲ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹੋਰ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਂਝਾ ਹਿੰਦੂ ਜੋਗੀ ਤੋਂ ਜੋਗ ਧਾਰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਰਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਗਾਂ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਸ਼ਨਪਦਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੜਦੀ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੰਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
       ਉਪਰੋਕਤ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਘੜਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਜ਼ਹਾਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਕਾਦਰ ਯਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਲਸੇ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਹਰਾਵਲ ਦਸਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀਓ ਜੀ, ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਰਖਣੀ ਜੀ।’’ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤਣੀ ਹੈ,‘‘ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਪੈਣਗੇ ਵੈਣ ਡੂੰਘੇ, ਜਦੋਂ ਹੋਣ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਰੰਡੀਆਂ ਨੀ।’’ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਆਦਤ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਰਾਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਾਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਵੈਰਾਂ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਤੇ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਤੋਂ ਸਾਂਭ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਰਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ‘‘ਮੁੱਠੀ ਮੀਟੀ ਏਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਜ ਪਾਜ ਯਾਰੋ।’’
          ਬਸਤੀਵਾਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ, ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬੂਟਾ ਜਿਹੇ ਸੂਫ਼ੀ ਯਤਨ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਗ਼ਦਰ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਜ਼ੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਬਚੇ।
        ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਇਕ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹਕੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਾਅਰਾਮਈ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਦੋ ਕਦਮ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਬਚਾ ਸਕੇ, ਸਨਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।
         ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਦੇ ਗਏ। ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਾਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਅਸਲੀ ਫ਼ਿਕਰ ਜੋ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬੂ ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ, ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੇ ਗਏ। ਫ਼ਿਕਰ ਇਹ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਾਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹਨ।
ਸਬ ਰੋਜ ਗਸਤਮ ਦਰ ਹਵਾ ਕਰਦੇਮ ਬਦੀ ਖਿਆਲ।।
ਗਾਹੇ ਨ ਨੇਕੀ ਕਾਰ ਕਰਦਮ ਮਮੀ ਚਿਨੀ ਅਹਵਾਲ।।
ਬਦਬਖਤ ਹਮ ਚੁ ਬਖੀਲ ਗਾਫਿਲ ਬੇਨਜਰ ਬੇਬਾਕ।।
ਨਾਨਕ ਬੁਗੋਯਦ ਜਨੁ ਤੁਰਾ ਤੇਰੇ ਚਾਕਰਾਂ ਪਾ ਖਾਕ।।
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ

ਅਵੱਲੜੇ ਦਰਦ ਲਿਬਾਸ ਦੇ - ਸਵਰਾਜਬੀਰ

ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਮੰਜ਼ਰ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ : ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਰਨਾਟਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਰਨਾਟਕ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ, ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣਾ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਸਤੂਰ/ਰੀਤ (essential practice) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ, ਇਹ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਰਦੀ (ਯੂਨੀਫਾਰਮ) ਨਿਯਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਆਉਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਰਾਨ :  ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਦੇ ਹਿਜਾਬ ਨਾ ਪਹਿਨਣ ਕਾਰਨ ਪੁਲੀਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਨਿਗਾਹਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਲੀਸ ‘ਗਸ਼ਤ-ਏ-ਇਰਸ਼ਾਦ’ (ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣ (ਇਰਸ਼ਾਦ) ਵਾਲੇ ਗਸ਼ਤੀ ਦਸਤੇ/ਪੁਲੀਸ) ਨੇ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਹਸਾ ਅਮੀਨੀ (Mahsa Amini) ਨੂੰ ਹਿਜਾਬ ਨਾ ਪਹਿਨਣ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹਿਜਾਬ ਉਤਾਰੇ ਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ 21 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਵੀ ਕੱਟੇ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ ਇਕ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਿਚ ਪੁਲੀਸ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮਹਸਾ ਅਮੀਨੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ‘ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਮੁਰਦਾਬਾਦ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾਏ। ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ 2017-18 ਵਿਚ ਵੀ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

1936 ਵਿਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਲਵੀ ਨੇ ‘ਕਸ਼ਫ਼-ਏ-ਹਿਜਾਬ (ਪਰਦਾ ਉਠਾਉਣ)’ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਹਿਜਾਬ, ਬੁਰਕਾ ਅਤੇ ਪਰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ। 1970ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਹਿਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਣਾ ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਪੱਛਮੀਕਰਨ, ਥੋਪੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। 1979 ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1983 ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਜਾਬ ਨਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

       ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵੀ 1960ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2019 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ 2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਬੁਰਕਾ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ, 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪੱਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਿਰ ਢਕਣ ਲਈ ਰੁਮਾਲ/ਸਕਾਰਫ਼ ਆਦਿ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਬੁਰਕਾ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

         ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਕੀ ਨਾ ਪਹਿਨੇ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤਾਂ ਪਹਿਨਣਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਤਨ ਨੂੰ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ, ਬਾਰਸ਼, ਲੂਆਂ, ਠੱਕਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ; ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਨੇ ਵੀ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਅਸਰ ਪਾਏ। ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਬਾਸ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵਸਤੂ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੋਅਬਿਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ; ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬਿਰਾਦਰੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਇਕਪਾਸੜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਬਣਨ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁਬਿਧਾ ਜਾਂ ਦਵੰਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੋਚ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪਨਪਣ ਵਿਚ ਦਵੰਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਰੱਖਣਾ, ਬੁਰਕਾ ਜਾਂ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਜਾਂ ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੇ ਇਕਪਾਸੜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਬਣਨ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ, ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਚ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਪਨਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢਕਣ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਕਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਣ ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੱਗਣ ਦਾ; ਕਿਤੇ ਮੁਕਟ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿਤੇ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੈਟ ਤੇ ਟੋਪੀਆਂ ਪਾਉਣ ਨੂੰ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਸਮ/ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ-ਸੁਨੱਖੇ ਤੇ ਸਜੀਲੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਔਰਤ-ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਤਾਕਤ/ਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਲਿਬਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪੱਲੜਾ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕਦਾ ਗਿਆ; ਸਿਰਫ਼ ਲਿਬਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਵੱਸ ’ਚ ਕਰਨਾ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ‘ਫ਼ਰਜ਼’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਜੂ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਮਰਦ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ੋਅਬੇ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਏ; ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵੀ; ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸੋਚ ਦੇ ਸਿਰਜਕ ਤੇ ਤਰਤੀਬਕਾਰ ਵੀ ਬਣੇ ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਵੀ। ਇਸ ਸੋਚ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾ/ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲਿਆ।

ਜਦੋਂ ਕੱਟੜਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਿਬਾਸ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਬਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਲਿਬਾਸ ਰਾਹੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 1920ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਪਨਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਲਿਬਾਸ ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਵਾਇਤ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਸਬੰਧੀ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ : ਇਕ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰਾ, ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ/ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਗਾਇਬ ਹੈ; ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਹਿਜਾਬ ਨਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰਵੱਈਏ ਦਮਨਕਾਰੀ ਹਨ; ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ/ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਰਵੱਈਏ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ : ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਕੂਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੇ ਹਿਜਾਬ ਨਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹਰ ਕੁੜੀ/ਔਰਤ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨੇ। ਦੋਵੇਂ ਰਵੱਈਏ ਨਿੱਜੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ’ਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗਾਇਬ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰਵੱਈਏ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਦਮਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੋਵੇਂ ਰਵੱਈਏ ਕੱਟੜਤਾ ’ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ। ਕੱਟੜਤਾ ਸਹਿਜ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਦਿਆਲਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਵਿਚਾਰ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਵਿਤਕਰੇ, ਦਮਨ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਜਟਿਲ ਲੜਾਈ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜੀ ਜਾਣੀ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ। ਇਰਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਜਾਂ ਨਾ ਪਹਿਨਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਧਿੰਗੋਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਥੋਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸੋਚ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਲੋਕ-ਬੋਧ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੱਟੜਤਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਨਵੀਂ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ ਪਰ ਉਹ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ੋਅਬਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਹਿਜਾਬ ਸਾੜ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਦੇ ਸਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਖਾਤਰ ਲੜਾਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ; ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵੀ ਉਸੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਸਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਮਹੂਰੀ ਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।